SÖZCÜKTE YAPI 

                                               KÖK BİLGİSİ


Bir sözcüğün anlamı ve yapısı değişmeden parçalanamayan en küçük birimine "kök" denir. Buna göre kökler, anlamlı ve değişmez bir yapıya sahip ses birlikleridir.
Kök bulunurken sözcükteki bütün ekler çıkarılır. "Sevilmemişti", "birlikleridir''ve "benimsedim" sözcüklerini parçalayıp köklerini bulalım:


Sevilmemişti--Sevilmemiş--Sevilme--Sevil--Sev-


Birlikleridir--Birlikleri--Birlikle--Birlik--Bir


Benimsedim--Benimsedi--Benimse--Ben


Köklerin özelliklerini şöyle açıklayabiliriz.

Türkçe köklerin büyük kısmı tek hecelidir.
Kökler, en küçük anlamlı ses birlikleridir.
Her kökün tek biçimi vardır.
Kökler önceden var olan yani sonradan yapılmamış dil birlikleridir.
Sözcüğün biçim bakımından ana birimi köktür.
Türkçede kökler, sözcüğün başında bulunur.
Bütün köklerden anlamca farklı yeni sözcükler türetilebilir.


Kök, ad (isim) ve eylem (fiil) olarak ikiye ayrılır:


1) Ad (İsim) kökü


Canlı ve cansız varlıkları , düşünce , duygu, olay ve durumları adlandıran köklerdir.
İş , oluş , hareket bildirmez, "-mak, -mek" ekini almaz.


» "Susadı " sözcüğünün kökü "su" sözcüğüdür.
» "Kanamış" sözcüğünün kökü "kan" sözcüğüdür.
» "Yaşantı " sözcüğünün kökü "yaş " sözcüğüdür.

Doğadaki varlıkların seslerini taklit etmeyle ortaya çıkmış olan "yansıma sözcükler" isim (ad) kökü sayılır:

şır, güm, pat, şır, vız ..

2) Eylem (Fiil) kökü


Bir işi, oluşu ve hareketi bildiren köklerdir. Mastar eki "-mak,-mek"i alır. Fiil kökleri, emir kipi hariç cümlede tek başına yani eksiz kullanılamaz. Fiil kökleri yazılırken sonlarına küçük bir tire(-) işareti konur.


» "Gezdirdi" sözcüğünün kökü "gez-" sözcüğüdür.
» "Gelinler" sözcüğünün kökü "gel-" sözcüğüdür.
» "Dondurucu" sözcüğünün kökü "don-" sözcüğüdür.


Bir sözcüğün kökü bulunurken sözcükteki ses olayları yani ünlü düşmesi , ünsüz yumuşaması, ünsüz düşmesi vb. dikkate alınmalıdır. 


          İSİM(AD)                                                                              FİİL (EYLEM)


Sözcük             Kök                                                                Sözcük                  Kök


Gözlem            Göz                                                                Çevre (çevire)       Çevir-
Başlamak         Baş                                                                Algıladı                  Al-
Sararmak        Sarı                                                                Gelinlik                 Gel-
Ağarmak         Ak (beyaz)                                                     Ayrılık                    Ayır-
Bencillik         Ben                                                                 Korkuluk               Kork-
Kararmak       Kara                                                               Ekinler                   Ek- 
Yeşermek       Yeşil                                                                Tütün                     Tüt-

♦ Türkçede bir de hem isim (ad) hem de fiil (eylem) olarak kullanılabilen ortak (ikili)kökler vardır. Ortak köklerin isim kökü mü, fiil kökü mü olduğu cümledeki anlamından ortaya çıkar.


Ortak kökler, aralarında anlam ilişkisi olan köklerdir:


"İki ülke savaştı." cümlesinde savaş- eylem köküdür; "Savaşı durdurmak gerek." cümlesinde ise savaş isim köküdür. iki kök arasında anlam ilişkisi vardır.


Şu sözcükler de ortak köke örnektir: güreş / güreş-, barış / barış-, tat/ tat-, göç / göç ..


♦ Aralarında anlam ilişkisi olmayan köklere "sesteş kök" denir:


"Söylenenlere çok güldü." cümlesinde gül- eylem köküdür; "Bana bir gül verdi" cümlesinde ise gül isim köküdür. iki kök arasında anlam ilişkisi yoktur, bu nedenle sesteş kök olurlar.


Şu sözcükler de ortak köke örnektir: al / al-, dal / dal-, kız / kız-, yüz / yüz-...

                                                         
        EKLER


Tek başına anlam taşımayan , ancak bir isim ya da fiil soylu sözcüğe eklenerek yeni sözcükler türeten ya da eklendiği sözcüğe durum, ilgi, nicelik, zaman ve kişiyle ilgili anlamlar katan ses birliklerine "ek" denir. Ekleri yazarken başlarına bir tire (-) koymak gerekmektedir.


Bütün dünya dilleri göz önünde tutulursa genelde üç türlü ek olduğu görülür: ön ek, iç ek, son ek. Türkçede ön ve iç ek yoktur. Biçim bakımından Türkçe "son ekli" bir dildir. Yani Türkçede ekler, köklerden sonra gelir. Üstelik bir köke art arda birden çok ek getirilebilir.


Eklerin Özellikleri


Ekler, anlamları olmadığı için tek başlarına kullanılamazlar.
Eklerin yapısı bir ya da birden çok sesten oluşur. Tek sesli bir ek, ünlü olabileceği gibi ünsüz de olabilir.
Eklerin büyük bölümü tek hecelidir.
Bir ek, başka bir ekle birleşerek yeni bir ek oluşturabilir. (-mek+siz+in _, meksizin)
Herhangi bir sözcüğe farklı ekler getirilebilir; aynı ek, farklı sözcüklerle kullanılabilir.
Ekler ses açısından eklendikleri sözcüğün -birkaçı dışında- ses uyumuna uyarlar. Ünlü uyumlarından dolayı bazı eklerin sekiz biçimi vardır.

Örneğin -cı eki "-cı, -ci, -cu, -cü, -çı, -çi, -çu, -çü" olmak üzere sekiz değişken biçime sahiptir.


Türkçede ön ek ve iç ek yoktur.
Ekler, eklendikleri sözcüklerin türünü değiştirebilirler.


Türkçede ekler "çekim" ve ''yapım " eki olmak üzere iki gruba ayrılır.


Yapım ve çekim ekleri kendi aralarında belirli bir sıraya uyar. Yapım ekleri, çekim eklerinden önce gelir. Ancak "anne-m-gil" "baba-m-sı z" "gün-de-lik" örneklerinde  olduğu gibi istisnai durumlar söz konusudur.
Eylem çekim eklerinde önce kip, sonra soru ve kişi ekleri gelir.
İsim çekim eklerinde önce iyelik, sonra durum ve soru eki gelir.


Ek Çeşitleri


Türkçede eklerin birbirinden iki ayrı görevi vardır: Biri, köklerden yeni sözcükler türetmek; ikincisi, eklendikleri sözcüğe cümle içinde işlerlik kazandırmak. Birinci ek türü (yapım eki), eklendiği köklerden başka anlamlar kazanmış yeni sözcükler türetir. İkinci ek türü (çekim eki), bir sözcüğü başka sözcüklerle ilişkili duruma getirerek onun cümle içindeki görevini belirler.


Buna göre ekleri şöyle sınıflandırabiliriz:


a) Yapım Ekleri                                      b) Çekim Ekleri


ÇEKİM EKLERİ 


» Sözcüğün anlamını, yapısını, türünü değiştirmeyen; sözcüklere cümle içinde çeşitli görevler yükleyen eklerdir.
» Çekim ekleri, yapım ekinden önce gelmez.
» Aynı türden çekim ekleri üst üste gelmez.


İsim çekim eki ve fiil çekim eki diye ikiye ayrılır.


İsim çekim eki                                                                       Fiil çekim eki
Tamlama Ekleri                                                                     Ek fiil Ekleri
Durum (Hal) Ekleri                                                               Haber ve Dilek Kip Ekleri
İlgi Eki                                                                                     Kişi ekleri
İyelik Ekleri
Çoğul (Çokluk) Eki
Ek fiil


A) İSİM ÇEKİM EKLERİ


1. DURUM (HAL) EKLERİ

Belirtme (Yükleme) Durumu: Ad ve ad soylu sözcüklere "-ı, -i, -u, -ü" eki getirilerek yapılır. Bu eki alan sözcük cümlede belirtili nesne olur.


Yönelme (Yaklaşma) Durumu: Adlara "-a, -e" eki getirilerek yapılır. Sözcüklere değişik görev ve anlamlar yükler.


» Dolaylı tümleç yapar:


Okula geç kaldım.


» Adları ilgeçlere (edatlara) bağlayarak ilgeç öbeği kurar:


Sana göre, akşama doğru, sabaha dek ...


» Sıfat öbeği kurar:


Vatanına bağlı insan, uzağa giden yolcu


» İyelik eki almış sözcüklerle kalıplaşarak deyim kurar:
Suyuna giymek, kolayına kaçmak ...


» Zaman anlamı katar:
Akşama size geliriz.


» Yinelenmiş sözcüklerde birincisine ya da ikincisine gelerek ikileme kurar:


Baş başa, art arda, kana kan, başa baş, el ele ...


» "Değer'' anlamı katar:


Kitabı on beş liraya aldım.


» "İçin" anlamı katar:


Seni görmeye geldim.
Sergiyi dolaşmaya gittim.


Bulunma (Kalma) Durumu: Adlara "-da, -de" eki getirilerek yapılır. Sözcüklere değişik görev ve anlamlar yükler.


» Dolaylı tümleç yapar:


Çantayı okulda unuttum.


» Zaman anlamı katar:


Haziranda TYT'ye gireceğim.


» Sayı öbeği oluşturur:


Onda bir, beşte üç, binde üç ...


» Durum anlamı taşıyan belirteç yapar:


Romanı bir solukta okudum.


» İkileme yapar:


İkide bir ..


Ayrılma (Çıkma) Durumu: Adlara "-den, -dan" eki getirilerek yapılır. Sözcüklere değişik görev ve anlamlar yükler.


» Dolaylı tümleç yapar:


Kitaptan güzel bir şiir okudu bize.


» Benzetme ve karşılaştırma anlamı katar:


Baldan tatlı, taştan sert, güneşten sıcak ...


» "-me, -ma, -mak, -mek" ekini almış eylemlerle öbekleşir:


Babadan kalma, anadan doğma ...


» Sıfatları tümleyerek derece belirtir:


Gülden güzel kız, baldan tatlı elma ...


» Durum anlamı katar:


Bu kadar yürekten çağırma beni.

» Zaman anlamı katar:


Sabahtan uğradım ben bir güzele.


» "Sebep" anlamı katar:


Korkudan dışarı çıkamadı dün gece.


» Tamlayan eki olarak kullanılır:


Çocuklardan birkaçı, aşağıdakilerden hangisi ...


» İkileme kurabilir:


Baştan başa, dilden dile, elden ele ...


Tamlayan (İlgi) Durumu:-ın, -in, -nın, -nin ekidir. Ekle ilgili kavram kargaşası var, "ilgi eki" ifadesi "-ki" için de kullanılmaktadır; ancak uzmanların büyük bölümü tamlayan eki için de aynı ifadeyi kullanmaktadır.


» Belirtili ad tamlaması kurar:


Ovan-ın yeşilliği, suy-un serinliği, yazar-ın romanı, şair-in görevi ...


» Adları ilgeçlere (edatlara) bağlar:


Sen-in gibi, siz-in gibi ...


» Adları eylemlere bağlar:


On-un olsun.


Eşitlik Durumu:"-ca, -ce, -ça, -çe" ekleri eşitlik eki olarak kullanılır. Eşitlik eki akademik kaynakların çoğunda "ad durum eki" olarak kabul edilmektedir. ÖSYM, "-ca, -ce, -ça, -çe" eklerinin göreviyle ilgili değil, kattığı anlamla ilgili soru sormuştur, bu nedenle ekin cümleye kattığı anlamları öğrenelim:


» Görelik anlamı katar:


Bence, sence, kanımca, fikrimce ...


» Nicelik, ölçü, büyüklük yönünden eşitlik sağlar:


İyice, kiloca, boyca ...


» "Gibi" anlamı katar:


İnsanca, hayvanca, delice ...


» Topluluk anlamı katar:
Sınıfça pikniğe gittik.


» Zaman bildiren sözcüklere gelerek süre yönünden eşitlik sağlar:


Yıllarca, günlerce, aylarca ...


» "Tarafından" anlamı katar:


Hükümetçe yeni kararlar alındı.


» Yaklaşık anlamı katar:


Genişçe bir eve taşındılar.


» Nitelikte eşitlik sağlar:


Akıllıca hareket, çocukça tavır ...


» "Kadar'' anlamı katar:
Kal dersen dağlarca severim seni.


Yapım eki olan "-ce, -ca " eşitlik eki ile karıştırılmamalıdır. Şu sözcükler yapım eki olan "-ce, -ca" ekini almıştır:

Türkçe, Fransızca, bilmece,düşünce, bilmece, kesmece, sakınca, kokarca, sakınca , eğlence ...


2. ÇOĞUL /ÇOKLUK) EKi


"-lar, -ler" eki çoğul eki olarak kullanılır. Fiillere gelen çokluk (çoğul) kişi eki ile karıştırılmamalıdır.
Sözcüklere çeşitli anlamlar katar:


» Çokluk anlamı katar:


Çiçekler, çocuklar, kitaplar ...


» "ve benzerleri, gibi" anlamı katar:


Mustafa Kemaller, Orhan Veliler, Fatihler ...


» Abartma anlamı katar:


Hasta ateşler içinde yanıyordu.


» Sabah, akşam, gece gibi zaman adlarına gelerek "her'' anlamı katar:


Geceleri uyku girmez gözüme.


» Tahmin, olasılık anlamı katar:

On yaşlarında bir çocuğu var.


» Saygı, küçümseme, alay anlamı katar:


Orhan Beyler henüz gelmediler.
Oo, hanımefendiler yeni uyanmışlar!


» Eklendiği sözcüğe aile ve grup anlamı katar:


Bugün Songül/ere gitmişler.

» Tamlayanı düşmüş ad tamlamalarında , tamlanana getirilen "-ler'' eki - bazen sonuna geldiği sözcüğün değil -tamlayanların çoğul olduğunu gösterir:


Üç kardeş, kapı önünde oturup annelerini bekliyorlar.
Ellerinde bir tek evleri kalmış.
Bir inekleri, iki koyunları, üç keçileri varmış.


3. İLGİ EKİ


İlgi eki, "-ki " ekidir, tamlananın yerini tutar: Bizimki, onunki, mutfağınki, sizinki, adanınki ...


4. TAMLAMA EKLERİ


Tamlayan ve tamlanan olmak üzere ikiye ayrılır: Tamlayan eki "-ın, -in, -un, ün" ekleridir, tamlanan ekleri ise iyelik ekidir.


» Tamlayan eki belirtili ad tamlaması kurar:


Yüzüklerin Efendisi, Fatmagül'ün Suçu ...


» Tamlayan eki adılları eylemlere bağlar:


Al yüreğim senin olsun.


» Tamlayan eki adıllara gelerek ilgeç öbeği oluşturur:


Senin için sel oldu gözyaşlarım.


Tamlayan eki "-ın, -in" "ben"ve "biz"sözcüklerinde "-im" şekline dönüşür:


Bizim diyarımız, benim şiirim 


5. İYELİK (TAMLANAN-SAHİPLİK) EKLERİ


Bir varlığın kime ve neye ait olduğunu belirten, adlara gelerek aitlik belirten eklerdir.
"-ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -/arı " ekleri iyelik eki olarak kullanılır. İyelik ekleri bulunurken "-ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -/arı " eklerini alan sözcüklerin başına "benim, senin, onun, bizim, sizin, onların " sözcüklerinden uygun olanı getirilir.


Benim kalemim                                1. Tekil kişi
Senin kalemin                                  2. Tekil kişi
Onun kalemi                                    3. Tekil kişi
Bizim kalemimiz                              1. Çoğul kişi
Sizin kaleminiz                                2. Çoğul kişi
Onların kalemleri                            3. Çoğul kişi



B) FİİL ÇEKiM EKLERi


1. KiP EKLERi


Fiillere farklı zaman ve anlam ilgisi katan eklerdir. Fiiller konusunda ayrıntılı biçimde gördüğümüz için burada sadece hangi ekler olduğunu hatırlayalım:


Haber (Bildirme) Kipleri


a. Şimdiki Zaman: -yor
b. Gelecek Zaman: -ecek
c. Geniş Zaman: -ar, -er, -r
d. Duyulan (öğrenilen) Geçmiş Zaman: -mış, -miş
e. Bilinen (görülen) Geçmiş Zaman: -dı, -di


Dilek (Tasarlama) Kipleri


a. Gereklilik Kipi: -meli, malı
b. istek Kipi: -e, -a
c. Şart Kipi: -se, sa
d. Emir Kipi: Eki yoktur.


2. Kişi EKLERi


Fiillere kip ekinden sonra gelen ve fiili kimin yaptığını gösteren eklerdir. Kişi ekleri kipe bağlı olarak değişebilir.


Geçmiş Zaman                         Şimdiki Zaman                                       istek Kipi                              Şahıs
Baktım                                      Seviyorum                                                Gideyim                        1. Tekil Kişi
Baktın                                       Seviyorsun                                                Gidesin                         2. Tekil Kişi
Baktı                                         Seviyor                                                       Gide                              3. Tekil Kişi
Baktık                                       Seviyoruz                                                  Gidelim                         1. Çoğul Kişi
Baktınız                                   Seviyorsunuz                                             Gidesiniz                      2. Çoğul Kişi
Baktılar                                    Seviyorlar                                                  Gideler                          3. Çoğul Kişi


4. SORU EKi


Kendisinden önceki sözcüklerden ayrı , sonraki eklerle bitişik yazılır. Bazı dil bilgisi kitaplarında "soru edatı (ilgeci)" kabul edilir, ancak yaygın olarak ve TDK tarafından soru eki olarak adlandırıldığı için bu adlandırmayı tercih ettim.


Cümleye çeşitli anlamlar katar:


Soru anlamı katar:


Yarın görüşecek miyiz?


Yanıtı beklenmeyen veya yanıtını içinde taşıyan cümleler kurar:


Mert olan kaçar mı?


Pekiştirme anlamı katar:


Güzel mi güzel bir evdi.


Koşul ve zaman anlamı katar:


Güneş battı mı hüzün çöker üzerime.
Konuştu mu bal akar ağzından.


Rica anlamı katar:


Şişeyi bana uzatır mısın?

5. EK Fiil (EK EYLEM)


Ek eylem hem isme hem de eyleme gelebilen eklerdir. İki görevi vardır:


İsim ve isim soylu sözcükleri yüklem yapar.


Ek fiilin Geniş Z.           Ek fiilin GGZ.                Ek fiilin DGZ.              Ek fiilin Şartı
Öğrenci-yim                 Yolcuydum                    Zenginmişim                    Güzelsem
Öğrenci-sin                  Yolcuydun                     Zenginmişsin                   Güzelsen
Öğrenci-dir                  Yolcuydu                        Zenginmiş                         Güzelse
Öğrenci-yiz                  Yolcuyduk                      Zenginmişiz                      Güzelsek
Öğrenci-siniz               Yolcuydunuz                 Zenginmişsiniz                Güzelseniz
Öğrenci-dirler             Yolcuydular                   Zenginmişler                   Güzelseler


Basit zamanlı eylemleri ise birleşik zamanlı eylem yapar.


Ek fiilin Rivayeti                         Ek fiilin Hikayesi                               Ek fiilin Şartı
Biliyormuşum                                  Gelmiştim                                      Gideceksem
Biliyormuşsun                                 Gelmiştin                                       Gideceksen
Biliyormuş                                        Gelmişti                                         Gidecekse
Biliyormuşuz                                    Gelmiştik                                       Gideceksek
Biliyormuşsunuz                              Gelmiştiniz                                   Gidecekseniz
Biliyormuşlar                                   Gelmiştiler                                     Gidecekseler


YAPIM EKLERİ 


Yapım ekleri, yeni anlamlı sözcükler türetmeye yarayan eklerdir.
Yapım ekleri, sözcüğün anlamını mutlaka değiştirir.
Yapım ekleri, sözcüğün yapısını değiştirir.
Yapım ekleri, türü değiştirebilir.


Fiilden Fiil Y.E. ve İsimden İsim Y.E. olmak üzere ikiye ayrılır:


a. Fiilden Fiil Yapım Ekleri:


-a: tık-a- , dol-a- ...
-dir: yık-tır-mak, yaz-dır-mak, öl-dür-mak, bil-dir-mak, dol-dur-mak ...
-ele: ov-ala-mak, kov-ala-mak, eş-ele-mek, şaş-ala- mak ...
-er: çık-ar-mak , kop-ar-mak, git-er-mek (gidermek)
-ı: kaz+, sür-ü- ...
-il: yık-ıl-mak , seç-il-mek, çöz-ül-mek, at-ıl-mak , sık-ıl-mak ...
-imse: gül-ümse-mek
-in: döv-ün-mek, tut-un-, kaç-ın-mak, gez-in-mek, soy-un-mak .. .
-ir: şiş-ir-mek , bit-ir-mek, iç-ir-mek, doy-ur-mak, düş-ür-mek .. .
-iş: tart-ış-mak, bak-ış-mak , gör-üş-mek , gül-üş- , boz-uş-mak .. .
-it: sap-ıt-mak, az-ıt-mak, kork-ut-, belir-t-mek, ak-ıt-mak ...


b. İsimden İsim Yapım Ekleri


-a: komut-a, göz-e, gec-e, ilk-e ...
-aç: bak(ı)r-aç , top-aç, yan-ak, kır-aç ...
-ak: sol-ak, ben-ek, baş-ak ...
-al: ulus-al, öz-el, yer-el, ilk-el. ..
-arı: dış-arı , iç-eri ...
-ce: Türk-çe, Fars-ça, kızıl-ca , İngiliz-ce ...
-cek: oyun-cak, yavru-cak ...
-cel: gün-cel, ön-cel. ..
-ci: çiçek-çi, göz-cü, ön-cü, kapı-cı , oyun-cu, tarih-çi, sanat-çı. ..
-cik: badem-cik, gelin-cik, kızıl-cık , tomur-cuk ...
-cil: kır-çıl, ben-cil, ölüm-cül, insan-cıl , ak-çıl , et-çil, ot-çul...
-cileyin: ben-cileyin, sen-cileyin ...
-dek: çekir-dek, kıkır-dak , kıkır-dak ...
-deş : meslek-taş , öz-deş , iş-teş, arka-daş , yan-daş , ad-daş (adaş) ...
-ek: ben-ek, baş-ak , top-ak ...
-er: altı-ş-ar, beş-er , kaç-ar, elli-ş-er, dokuz-ar. ..
-eri: iç-eri, dış-arı .. .
-gıl: dayım-gil , bakla-gil, kedi-gil-ler, Ayşe-gil. ..
-(i)mser: iyi-mser, kara-msar, kötü-mser. ..
-(i)msi: mavi-msi, yeşil-msi , acı-msı , kızıl-msı. ..
-(i)mtırak: sarı-mtırak , mavi-mtırak ...
-in: ilk-in, yaz-ın , kış-ın ...
-(ı)ncı: altı-ncı , beş-inci, dokuz-uncu, kaç-ıncı , üç-üncü ...
-(ı)z: boyun-uz > boynuz, iki-z, üç-üz ...
-ki: dün-kü, sonra-ki, önce-ki, yarın-ki , sabah-ki, karşı-ki. ..
-lek: çat-lak, yuvar-lak, otlak, kış-lak > kışla, yaz-lak >yayla ...
-leme: orta-lama, balık-lama, düz-leme ...
-leyin: gece-leyin, sabah-leyin, akşam-leyin ...
-li: yaş-lı, köy-lü, kök-lü, lise-li, etki-li, kir-li , pas-lı , akıl-lı. ..
-lik: baş-lık , yıllık , tuz-luk, söz-lük, korku-luk, insan-lık , gün-lük ...
-men: kara-man, uz-man, koca-man, Türk-men, gök-men ...
-sel: kum-sal, bilim-sel, gelenek-sel, kut-sal, duygu-sal. ..
-sıl: yok-sul, var-sıl. ..
-si: kadın-sı , erkek-si, çocuk-su ...
-siz: tuz-suz, tat-sız , kanun-suz, umut-suz, ev-siz, son-suz, kök-süz ...
-ti: fısıl-tı , horul-tu, cıvıl-tı. ..
-z: ben-iz, üç-üz, iki-z, dörd-üz, beş-iz ...


c. Fiilden İsim Yapım Ekleri
-a/-e: sap-a, yar-a, kıs-a , sür-e, diz-e, oy-a ...
-al: çat-al, kur-al. ..
-baç: saklan-baç, dolan-baç ...
-ce: düşün-ce , dinlen-ce, eğlen-ce, söylen-ce ...
-di: türe-di, alın-dı , çık-tı. ..
-dik: bil-dik, tanı-dık, bitme-dik, gitme-dik ...
-ecek: yiy-ecek, iç-ecek, yak-acak, sil-ecek ...
-eç: tut-aç, kaldır-aç , gül-eç, say-aç, ayır-aç (ayraç) ...
-ç: utan-ç, iğren-ç, kıskan-ç , sevin-ç, kazan-ç ...
-egen: dur-ağan, ol-ağan, gez-egen ...
-ek: kaç-ak, at-ak, dur-ak, yat-ak .. .
-elek: yat-alak, as-alak, çök-elek .. .
-em: kur-am, tut-am, dön-em .. .
-emeç: dön-emeç, tut-amaç .. .
-emek: bas-amak, tut-amak, kaç-amak ...
-en: sev-en, düz-en, yarat-an, gör-en, gül-en, kız-an ...
-enek: gel-enek, gör-enek, seç-enek, değ(e)-nek, tut-anak ...
-erek: sev-erek, döv-erek, bak-arak, koş-arak ...
-eri: uç-arı , göç-eri. ..
-esi: öl-esi, yıkıl-ası, kırıl-ası ...
-ge: böl-ge, sömür-ge, süpür-ge, dal-ga, çizel-ge, bil-ge, göster-ge ...
-geçi-kaç: utan-gaç, kıs-kaç, süz-geç, solun-gaç ...
-gen/-ken: sürün-gen, yapış-kan, bitiş-ken , saldır-gan , unut-kan, giriş-ken ...
-gi/-ki: bit-ki, as-kı , sil-gi, ver-gi, coş-ku, uy(u)-ku, görgü, bıç-kı. ..
-giç: bil-giç, başlan-gıç , sor-guç, yar-gıç , dal-gıç ...
-gin/-kin: bil-gin, üz-gün, yor-gun, dal-gın, az-gın , dur-gun, coç-kun ...
-i: yap-ı, öl-ü, ölç-ü, diz-i, dol-u, başar-, , dürt-ü, an- ı , ört-ü, çevir-i. ..
-ici: yık-ıcı , dilen-ici (dilenci), kes-ici, bak-ıcı , gör-ücü, tüket-ici, oku-y-ucu ...
-ıl: ışı-1 , koş-ul. ..
-ik: yat-ık , bat-ık, don-uk, kes-ik .. .
-ili: yaz-ılı , ser-ili, ört-ülü .. .
-im: bak-ım , yap-ım , doğ-um , öl-üm, ek-im , eyle-m , bil-im, üret-im .. .
-in: tüt-ün, ek-in , gel-in, yığ-ın- , bas-ın , sor-un, yay-ın , yaz- ın , es-in .. .
-inç: bil-inç, kork-unç, bas-ınç , gül-ünç ...
-(i)nti: gez-inli, söyle-nti, yık-ıntı , çık-ıntı , üz-ünlü, gör-ünlü, alın-tı. ..
-ir: kes-er, yat-ır. ..
-iş: bak-ış , gül-üş , dik-iş, geç-iş ...
-it: geç-it, yak-ıt, yap-ıt , taşı-!, kon-ut, um-ut, kan-ıt. ..
-k: daya-k, ısla-k , ada-k, dile-k, öksür-Ok, aç-ık , çek-ik ...
-me: sar-ma, dol-ma, yaz-ma ...
-mece: say-maca, bil-mece, çek-mece, kes-mece, bul-maca ...
-meç: de-meç, yırt-maç , bula-maç ...
-mek: ek-mek, ye-mek, dik-mek, kay-mak, çak-mak ...
-men: öğret-men , yönet-men, seç-men, şiş-man, say-man, göç-men .. .
-mez: çık-maz , tüken-mez, yıl-maz ...
-mık: il-mik, kıy-mık , kus-muk ...
-mır: -yağ-mur, kö-mür. ..
-miş: dol-muş , er-miş , oku-muş ...
-sı: tüt-sü, giy-si, yat-sı , sin-si ...
-sek: sav-sak, tut-sak ...
-sel: uy-sal, gör-sel, eğit-sel , işit-sel. ..
-ti: bunal-tı , kızar-tı, ...


d. İsimden Fiil Yapım Ekleri


-a: dil-e-, boş-a- , kan-a-, tür-e-, yaş-a- .. .
-al: dar-al-, düz-el-, çok(ğ)-al- , kör-el-, yön-el, az-al-...
-ar: sarı -ar > sarar-, kara-r, yaş-ar- , baş-ar- , yeşer- (yeşil+er-) ...
-de: fokur-da-, horul-da-, fısıl-da- , gümbür-de- ...
-et: göz-et-, yön-et-.. .
-ik: göz-ük-, geç-ik- (gecik-), göz-ük-, aç-ık-(acık-), bir-ik-...
-imse: az-ımsa- , ben-imse-, öz-ümse-, küçük-imse- (küçümse-) ...
-kir: hay-kır- , fış-kır- , hıç-kır- ...
-1: ince-1-, doğru-1-, kısa-1- , eksi(k)-1-, yüce-1-, diri-1- ...
-le: giz-le-, av-la-, su-la-, baş-la-, zor-la-, bağ-la-, sol-la-...
-len: yağ-lan- , us-lan-, öfke-len-.. .
-leş: bir-leş- , söz-leş- , veda-laş .. .
-se: su-sa-, garip-se-, hafif-se-, önem-se-.. .


EŞ SESLİ VE KARIŞTIRILAN EKLER
 

Aşağıda cümledeki kullanımına bağlı olarak görevi değişebilen ekler verilmiştir,
ÖSYM daha çok bu eklerin birbirinden nasıl ayrılabileceğine dayalı soru sormaktadır.


1. -ım, -im eki


1. Tekil İyelik (Tamlanan) E. "-ım" ekini alan sözcüğün başına "benim" sözcüğü gelirse bu ek iyelik ekidir(çekim eki)..

•Arım , balım , peteğim
Gülüm, dalım, çiçeğim

Kişi (Şahıs) E. "-ım" eki fiile eklendiğinde kişi eki olur. (çekim eki)

• Gidiyorum bütün aşklar yüreğimde


Tamlayan E."benim" ve "bizim" sözcükleri kendisinden sonraki sözcükle tamlama kurarsa bu sözcüklerdeki bir tamlayan ekidir. (çekim eki)


• Sen benim yağmurumda gezinemezsin
• Bizim diyarımız da bin baharı saklarak

Ek fiil "-ım" eki isim soylu sözcükleri yüklem yaparsa ek fiil olur. (çekim eki)

• Yolcuyum bir kuru yaprak misali

Fiilden İsim Y.E. Fiilleri isim yapar.

• Yıkım , yapım , ölüm


İsimden İsim Y.E. İsimleri isim yapar.

• Birim


2. -me,-ma


Yapım Eki Fiilden isim türetir. İsim-fiil eki -me, -ma görevdedir.

• Babadan kalma bu ev, okuma zamanı, karma eğitim


Olumsuzluk eki , fiilden fiil yapan yapım ekidir.

• Ağlama gözbebeğim , sana kıyamam

3. -ın, -in

Çekim Eki Tamlayan eki olur.

• Yüreğinin sesini dinlemelisin.

Çekim Eki "-ın" ekini alan sözcüğün başına "senin" gelirse bu ek 2. tekil iyelik eki olur.

• Sözlerin şiirlerin mükemmelidir.

Çekim Eki Emir kipi 2. çokluk eki olur. 

• Siz bırakın gidin ey insanlar!


Yapım Eki Fiilden isim yapar.

• yay-ın, ek-in, ak-ın, tüt-ün ...


Yapım Eki İsimden İsim yapar.

• ilk-in, kış-ın , yaz-ın , üst-ün ...


Yapım Eki Fiilden fiil yapar.

• kaç-ın-mak , gör-ün-mek ...

4. -ı, -i


Yapım Eki Fiilden isim yapar.

• Dizi, kazı, yazı. ..


Çekim Eki 3, tekil iyelik eki olur. Eki alan sözcüğün başına "onun" sözcüğü getirilebilir.

 

• Romanı çok okunuyor.


Çekim Eki Belirtme durum eki olur. Eki alan sözcüğün başına"onun" sözcüğü getirilemez.

 

• Romanı çok beğendim

5. -e, -a


Yapım Eki Fiilden isim yapar.

 

Kıs-a, diz-e, oy-a, doğ-a ...


Yapım Eki İsimden isim yapar.

 

Komut-a, göz-e ...


Yapım Eki İsimden fiil yapar.

 

Yaş-a-mak, boş-a-mak ...


Yapım Eki Fiilden fiil yapar.

 

Tık-a-mak ...


Çekim Eki Yönelme (yaklaşma) durum eki olur.

 

Geceyi sana yazdım.

Çekim Eki istek kipi olur.

 

Yarın gidelim.

6. -de, -da


Yapım Eki İsimden sıfat yapar.

 

Sözde Kızlar, gözde öğrenci. ..


Yapım Eki İsimden zarf yapar.

Onu ayakta alkışladılar.


Yapım Eki İsimden fiil yapar.

 

Şırılda- , horulda-, tokurda-...


Çekim Eki Bulunma (kalma) durum eki olur.

 

Yüzünde kırışıklıklar vardı.


7. -den, -dan


Yapım Eki İsimden sıfat yapar.

 

Sıradan insan, candan dost ...


Yapım Eki İsimden zarf yapar.

 

Aniden gitti.


Çekim Eki Ayrılma (çıkma) durum eki olur.

 

Uzaktan geliyoruz.


Çekim Eki Tamlayan eki olur. (-ın yerine)

 

Çocukların çoğu -, çocuklardan çoğu


8. -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş,-mez

• Fiilden İsim Y.E.:

"Utanmaz Adam" romanı

• Geniş zamanın olumsuzu:

 

Bu adam hiç utanmaz.

-ar

• Fiilden İsim Y.E.:

Çıkar yol bulamadı.

• Geniş zaman:

Akşamları gelir  incir kuşları.


• İsimden Fiil Y.E.:

 

Hava karardı.


• Fiilden Fiil Y.E.:

 

İpi kopardı.


-dik

• Fiilden İsim Y.E.:

 

Çalmadık kapı bırakmadı.

• Görülen Geçmiş Zamanın 1. Çoğul Kişisi:

 

Kimsenin kapısını çalmadık.

-ecek

• Fiilden İsim Y.E.:

 

Gidecek yerim mi var?

• Gelecek Zaman:

 

Yarın mutlaka oraya gidecek.


• Fiillere eklenerek kalıcı isim yapar:

 

giyecek, yiyecek ...


-miş

• Fiilden İsim Y.E.:

 

Susamış yıldızlar iniyor göle.

• Öğrenilen Geçmiş Zaman:

 

Bugün çok susamış.


• Ek-fiilin Rivayeti:

 

En güzel duygu aşkmış .

9. -man, -men


Fiilden isim yapım eki

 

• Danışman , öğretmen , seçmen, yönetmen


İsimden isim yapım eki

 

• Kocaman, uzman, kölemen


10. -ey, -ay


Fiilden isim yapım eki

 

• Olay, yapay, yatay, düşey


İsimden isim yapım eki

 

• Güney, dikey, düzey, eşey


11. -sel, -sal


Fiilden isim yapım eki

 

• Uysal, görsel, işitsel


İsimden isim yapım eki

 

• Kutsal, bölgesel, kumsal


12. -ıt, -it, -t


Fiilden isim yapım eki

 

• Yapıt , kanıt , anıt , taşıt , umut


İsimden isim yapım eki

 

• Karşıt , eşit , yaşıt, boyut


Fiilden fiil yapım eki

 

• Korkut-, sapıt-, akıt-, uzat-


13. -ler, -lar


Çokluk Eki İsimlere gelen çekim ekidir.

• İnsanlar, çocuklar, güller. ..


3. Çokluk Kişi Eki Fiillere gelen çekim ekidir.

• Okudular, seviyorlar, gelmişler. ..


Yapım Eki Sözcüğün anlamını değiştirir.

• Ahmetlere uğradım.(-gil anlamında)


 

                YAPISI BAKIMINDAN SÖZCÜKLER

1. BASİT (KÖK) SÖZCÜK


"Yalın sözcük" olarak da adlandırılır. Kökler, yapısı ve anlamı bozulmadan parçalanamayan sözcüklerdir. Hiçbir yapım eki almamış sözcüktür, çekim eki alabilir.


Türkçe köklerin büyük bölümü tek hecelidir.


Örnek


» Balıklarda: "-lar'' çoğul eki, "-da" hal eki (çekim eki almış sadece)
» İnsanlar: "-lar'' çoğul eki (çekim eki almış sadece)
» Masamızda: "-mız" iyelik, "-da" durum eki (çekim eki almış sadece)


2. TÜREMİŞ (GÖVDE) SÖZCÜK


Bir kök ile yapım ekinin birleşmesiyle oluşmuş sözcüklerdir. Türemiş sözcükler, bir veya birkaç yapım eki alabilir. Türkçedeki sözcüklerin önemli bir bölümü, türetme yoluyla ortaya çıkan sözcüklerden oluşur.


Örnek


» Yaşam: (yaş-a-m) "yaş" isim kökü önce isimden fiil yapım eki "-a"yı almış, sonra fiilden isim yapım eki "-m"yi almış.
» llık: (ılı-k) "-k" fiilden isim yapım ekidir.
» Oynuyor: (oyun-a-) "-a" isimden fiil yapım ekidir.
» Çevre: (çevir-e) "-e" fiilden isim yapım ekidir.
» Kavşak: (kavuş-ak) "-ak" fiilden isim yapım ekidir.
» Başladı: (baş-la-) "-la" isimden fiil yapım ekidir.

Bir yapım eki alan sözcüklere "gövde", birden çok yapım eki alan sözcüklere ise "gövdeden türemiş sözcük" adı verilir. Bütün "gövde'ter türemiş sözcüktür.


• 'Tatlı " gövde, 'tatlıcılık" gövdeden türemiş sözcüktür.
• "Gözle-" gövde, "gözlem" gövdeden türemiş sözcüktür.


3. BİRLEŞİK SÖZCÜK


En az iki sözcüğün sesçe, biçimce veya anlamca birleşip kaynaşmasıyla oluşmuş sözcüklerdir. Birleşik sözcüklerin bir bölümünde kaynaşma tamdır ve iki sözcük de anlamlarını yitirerek tek bir sözcük oluşturur (gecekondu, delikanlı, kabadayı). Birleşik sözcüklerin bir bölümünde ise birleşen ögelerden yalnızca biri anlamını kaybeder (kılıç balığı, köpek balığı). Birleşik sözcüklerin bir bölümünde ise birleşik sözcüğü oluşturan her iki sözcük gerçek anlamını korur (kara yolu, ana dili).


a) Birleşik İsimler


Oluşumlarına Göre Birleşik İsimler


Anlam kayması yoluyla oluşabilirler. Bazen birinci, bazen ikinci, bazen de her iki sözcük anlamını yitirebilir.


Örnek


» hanımeli, aslanağzı, kuşpalazı, demirbaş, suçiçeği ... (Her iki sözcük anlam kaymasına uğrayabilir, mecaz anlam kazanır.)
» adamotu, başsavcı ... (Birinci sözcük anlam kaybına uğrayabilir.)
» öğretmenevi, rüzgargülü, gökkuşağı, aşçıbaşı ... (İkinci sözcük anlam kaybına uğrayabilir.)


Ses değişmesi yoluyla oluşurlar.

 

Birleşik sözcükler oluşurken ses düşmesi veya türemesi olabilir.


Örnek


» pek + iyi --+ peki
» sütlü + aş --+ sütlaç
» kahve + altı --+ kahvaltı


Yapılarına Göre Birleşik İsimler


» İsim soylu sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşur.

 

Belirtisiz veya takısız isim tamlaması biçiminde oluşurlar. (isim + isim):

 

Atasözü, adamotu, kuşpalazı, aslanağzı, onbaşı, gökyüzü, Çanakkale ..


» Sıfat tamlaması biçiminde oluşurlar:

 

Sivrisinek, özdeyiş, ilkokul, anayasa, Eskişehir, Karahisar, sonbahar ...


» İsim soylu sözcüklerin fiillerle bir araya gelmesiyle oluşur:

 

İmambayıldı, hünkarbeğendi, ateşkes, gecekondu 


» Fiil soylu sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşurlar:

 

Biçerdöver, gelgit, çekyat, uyurgezer, dedikodu, vurdumduymaz ...


Birleşik isimlerin içinde eğer fiil (eylem) varsa birleşik sözcük tüı kayması biçiminde oluşmuştur:

Konuksever, şıpsevdi, albeni, veryansın, gecekondu, çekyat, gelgit. ..


» İsim soylu sözcüklerle fiilimsilerin bir araya gelmesiyle oluşur:

 

Gökdelen, dalgakıran, cankurtaran, kardelen ..


» Yansıma sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşur:

 

Dırdır, çıtçıt, gırgır


b) Birleşik Sıfatlar


İki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan ve sıfat göreviyle kullanılan sözcüklerdir.
Kaynaşmış Birleşik Sıfatlar: İki sözcüğün bir araya gelerek tek bir kavramı karşıladığı birleşik sıfatlardır, bitişik yazılırlar.


İki yalın addan yapılmış olanlar:

 

cingöz çocuk, kılkuvruk adam, cingöz çocuk ...


Belirtisiz ad tamlaması biçiminde olanlar:

 

kahverengi kumaş, üstünkörü çalışma, vişneçürüğü gömlek ...


Bir adla bir eylem ya da eylemsiden yapılmış olanlar:

 

haksever insan, mirasvedi kişi, vatansever asker, varvemez amca ..


İki ya da daha çok sıfattan yapılmış olanlar:

 

hiçbir yol, biraz para, birçok olay, herhangi bir yer ...


Sıfat tamlaması biçiminde oluşanlar:

 

pisboğaz çocuk, boşboğaz adam, düztaban sporcu ...


İki eylem ya da eylemsiden yapılmış olanlar:

 

konargöçer aşiretler, vurdumduvmaz insan ...


Öbekleşmiş Birleşik Sıfatlar:

 

Birden çok sözcüğün çeşitli biçimlerde oluşturduğu söz öbeğidir. "Kaynaşmış birleşik sıfatlar" bitişik, "öbekleşmiş birleşik sıfatlar" ise ayrı yazılır; ikisi bu yönüyle ayrılır.


Örnek
» İki kilo karpuz, kafadan sakat adam, oyuna düşkün çocuk, sonradan görme kadın, cana yakın insan, kendisine özgü üslup, evine bağlı adam, başına buyruk adam, dile kolay iş , tavanı basık oda ...


Kurallı Birleşik Sıfatlar:

 

Biçimsel olarak ayrı yazılan ve belli kurallara göre yapılan sıfatlardır. Şu şekillerde yapılır:


Sıfat ve takısız isim tamlamalarına "-lı, -tık, -sız" ekleri getirilerek sıfat öbeği (birleşik sıfat) biçiminde oluşturulur.


» Ak saçlı başını eline al anneciğim
» Sen gezersin kırk asırlık bir mabedin içini
» Beş parasız bir adamdı şimdi.


Belirtisiz ad tamlamasına "-lı, -tık, -sız" ekleri getirilerek sıfat öbeği (birleşik sıfat) biçiminde oluşturulur, bu durumda belirtisiz ad tamlamasındaki tamlanan eki düşer.


» Asker elbisesi -, asker elbiseli (çocuk)
» Dilenci kılığı -, dilenci kılıklı (adam)
» Çınar ağacı -, çınar ağaçlı (ev)


Sıfat tamlamalarında sıfat ile ismin yeri değiştirilip isme iyelik eki (-ı, -i) getirilerek sıfat öbeği (birleşik sıfat) oluşturulur.

 

Örneğin; "kırık kanat"tamlamasında "kırık" ile "kanat" yer değiştirip "kanat'' sözcüğüne "-ı " eki getirilerek yeni bir sıfat elde edilir:


Kanadı kırık (kuş).
» Bovnu bükük bir garibim yüzüm gülmüyor.
» Eli açık bir insandır dedesi.
» Bağrı vanık bir çobandan dinlemişti kavalı.
» Onarır türküler gönlü kırık mevsimleri.


c) Birleşik Belirteçler (Zarflar)


İki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşturulan zarflardır: biraz, üstünkörü, bugün, nasıl , niçin, akşamüstü ...


d) Birleşik Zamirler (Adıllar)


Birden çok sözcüğün birleşerek oluşturduğu adıllardır: birkaçı, birçoğu, hiçbiri ...


e) Birleşik Bağlaçlar


İki bağlacın birleşmesiyle oluşturulan bağlaçlardır: mademki, oysaki, halbuki, meğerki ...

f) Birleşik Ünlem


"Eyvah" sözcüğünü örnek gösterebiliriz.


g) Birleşik Eylemler


Birleşik eylemler üç gruba ayrılır:


1. Ad/ Eylem+ Yardımcı Eylemden Oluşanlar


Yardımcı eylem, ad soylu sözcüğün eylem gibi kullanılmasını sağlayan, kendi anlamını yitirmiş eylemdir.

Türkçede en çok "etmek, olmak, eylemek, kılmak"sözcükleri yardımcı eylem olarak kullanılmaktadır. "Buyurmak, görmek, atmak, yapmak, gelmek, gitmek, kalmak, bulmak, kaçmak" sözcükleri de yardımcı eylem olarak kullanılabilir. Yardımcı eylemler birleşik eylem oluştururken ses düşmesi ya da türemesi olursa asıl eyleme bitişik, olmazsa ayrı yazılır.


» Terk etmedi sevdan beni.
» Geç fark ettim taşın sert olduğunu.
» Kızıl havaları sevret ki akşam olmakta.
» Zannetme ki ne güldür ne de lale.
» Bu dünyadan gider olduk
Kalanlara selam olsun
» ekmeği bol eyledik / acıyı bal eyledik
» Tutunacak bir yer bulamayınca
Gider bir ırmakta karar kılar
» Mevlam görelim neyler
Neylerse güzel evler

"Etmek" ve "olmak" sözcükleri asıl eylem olarak da kullanılabilir. Asıl eylem olarak kullanılan "etmek" ve "olmak" sözcüklerinin yerine başka fiil getirilebilir.


Meyveler erken oldu. (olgunlaştı)
Yarın erkenden burada olmalısın. (bulunmalısın)


2. Kurallı (Özel) Birleşik Eylemler


Eylem + eylem biçiminde oluşur.
Dört şekilde yapılır:


Yeterlik Fiili

Cümleye yeterlik, gücü yetme, izin, olasılık, rica gibi anlamlar katar.


» Akşamleyin iki yüz soru çözebilirim. (yeterlik)
» Ayakta kalmayın , oturabilirsiniz. (izin)
» Dışarı ~ miyim? (rica-izin)
» Bir gece ansızın gelebilirim
Beni bekliyorsan uyumamışsan
Sevinçten kapında ölebilirim (olasılık)


Yeterlik eyleminin olumsuzu dört farklı biçimde yapılır, bunlardan biri kullanımdan düştüğü için üçünü açıklayacağız:


1. Olumsuzluk: Yeterlik eyleminin olumsuzu yapılırken "-ebilmek" ifadesindeki "bil-" sözcüğü düşer, onun yerine olumsuzluk eki "-me, -ma" eki gelir. Kesin bir yetersizlik belirtilir.


» Ben sana mecburum, bilemezsin.
» Bu sefil iştiha , bu kirli nazar,
Bulamaz sende, bende bir mana
» Ağlarım , ağlatamam; hissederim, söyleyemem.
» Girmeden tefrika bir millete düşman giremez
Toplu vurdukça yürekler onu top sindiremez


2. Olumsuzluk: Öznenin istemi dışında, olasılık içeren bir yetersizlik belirtilir. "-e" eki hem olumsuzluk ekinden önce hem de sonra olmak üzere iki kez kullanılır.


» Yazarın neden öyle yaptığı anlaşılamayabilir.


3. Olumsuzluk: Çoğu zaman öznenin istemine bağlı olarak olasılık da içeren bir yetersizlik belirtilir.Olumsuzluk eki "-e, -a" dan önce getirilir.


» Bel bağladığım tepelerden
Gün doğmayabilir bir daha (olasılık)

Yeterlik fiilinin olumsuzu geniş zamanın olumsuzu ile karıştırılmamalıdır.


Geniş zaman: çözer -, çözmez
Yeterlik fiilinin olumsuzu: çözebilir -, çözemez ( Yeterlik fiili, yardımcı ses "a, e" korunarak olumsuz yapılır. Geniş zamanın olumsuzunda ise "a, e" sesi olmaz.)


Yeterlik fiilinin olumsuzunu bulurken şöyle yapın: "e, a" seslerine karışmadan "-me, -ma, -mez, -maz"olumsuzluk eki yerine "-bilmek" fiilini getirin, mantıklı oluyorsa yeterlik fiili vardır ve sözcük yapıca birleşiktir.

 

Gidemem -, -me yerine -bilmek koyalım; "gidebilmek" demek ki yeterlik fiilidir.
Okuyamaz -, -maz yerine -bilmek koyalım ; "okuyabilmek" demek ki yeterlik fiilidir.
Sevmez -, -mez yerine -bilmek koyalım; "sevbilmek" olmadı demek ki yeterlik fiili değildir.


Tezlik Fiili

Cümleye ansızın , çabucak, birdenbire, tez, rica anlamları katar.


» Kitabı okuyuverdim. (çabucak)
» Bulaşıkları bugün de yıkayıversin. (rica)
» Dönerse güzel başın / Göğsüme .bırakıver.
» Şimdi çıkıverecek karşıma arkadaşım
Mektebe gitmek için geçtiğimiz şu yoldan
» Dinle de gönlümü alıver gitsin.
» Bir akşam uyudu, uyanmayıverdi
» Kapıyı bir türlü açıvermedi.
"Çıkagelmek" birleşik eylemi de tezlik anlamı taşır. Beklenmedik bir zamanda gelmek, gelivermek anlamında kullanılır, olumsuz biçimi yoktur:


Gece yarısı birçok atlı çıkageldi.
Tam o sırada konuklar çıkagelmiş.

Sürerlik Fiili

Ana eyleme süreklilik anlamı , eylemin devam ettiği anlamını katar.


» Bakakaldım giden geminin ardından
Atamam kendimi denize, dünya güzel.
» Dışarda yağmur yağadursun
Ve içerdeyse bütün eşyan
» Mor sümbüllü gonca güllü dallarda
Ferhat Şirin ' i bulagelmiştir.


Yaklaşma Fiili

Cümleye az kalsın , hemen hemen, neredeyse anlamı katar.


» Yolda yürürken düşeyazdım.
» Dünkü olayda öleyazdı.


3. Kaynaşmış Birleşik Eylemler


a) Deyimlerin büyük bölümü, anlamca kaynaşmış birleşik fiil kabul edilir.


» Gözden düşmek, dile getirmek, kafa yormak, kulak vermek, göz atmak, ...


b) Deyim özelliği göstermeyen bazı eylemler de kaynaşmış birleşik eylem sayılır.


» Acı duymak, kural koymak, deliliğe vurmak, öğüt vermek ...


c) Bazı kaynaşmış birleşik fiillerde bütün sözcükler anlamını yitirdiği için bitişik yazılır.


» Vazgeçmek, başvurmak, öngörmek, elvermek, alıkoymak, varsaymak ...

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

©2020 By KIZILTAN