SÖZCÜK ÖBEKLERİ

Sözcük öbekleri, cümle içinde birden fazla sözcük veya ekten oluştuğu halde tek bir sözcük gibi işlem gören, herhangi bir kesin yargı bildirmeyen yapılardır.


1) Ad Tamlamaları:

Ad tamlamalarını şöyle gruplandırabiliriz:


a. Belirtili ad tamlaması: ad-(n)ln + ad-(s)I


» Günler kısaldı. Kanlıca'nın ihtiyarları
Bir bir hatırlamakta geçen sonbaharları


b. Belirtisiz ad tamlaması: ad+ ad-(s)I


» Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı'nda.
» Akıyordu su gösterip aynasında söğüt ağaçlarını


c. Takısız (Eksiz) Ad Tamlaması: ad+ ad


» Gümüş kemer, ince bele dar gele


2) Sıfat Tamlamaları: sıfat+ ad


» Beni güzel hatırla / Sayfalarca mektup, bıraktım sana
» Günlerce siyah ufka bakarlar gözlerim nemli
» Geldi ölümlü yalan, gitti ölümsüz gerçek.


3) Aitlik Öbeği: ad + -ki; ad + -da/nln+ki


» Kapının yanındaki küçük taşı aldı.


4) Tekrar Öbeği:

 

İkilemeler, tekrar öbeği sayılır ve çeşitli biçimlerde oluşur.


» Gök mavi mavi gülümsüyordu dallar arasından
» İnsan bu su misali kıvrım kıvrım akar ya
» istanbul'u dinliyorun, gözlerim kapalı:
Serin serin Kapalı Çarşı;
Cıvıl cıvıl Mahmutpaşa;
Güvercin dolu avlular.


5) Unvan (San) Öbeği:

 

Bir kişi adının, o kişiyle ilgili saygı ya da tanıtıcı bir başka adla oluşturduğu öbektir.

Unvan öbeğinin kalıbı şudur: kişi adı + unvan/akrabalık adı


» Halide Edip Hanımefendi, Oğuz Han, Bilge Kağan, Enver Paşa ...


» Mehlika Sultan'a aşık yedi genç
Seneler geçti, henüz gelmediler
» Affan Dede'ye para saydım
Sattı bana çocukluğunu


6) Birleşik Eylem Öbeği:

 

Üç şekilde yapılır.


a. Ad+ yardımcı eylem (et-, ol-, eyle-)


» Geç fark ettim taşın sert olduğunu.


b. Eylem+ zarf-fiil eki (-a, -ı) + yardımcı eylem (bil-, yaz-, ver-, dur-)


» Bel bağladığın tepelerden
Gün doğmayabilir bir daha


c. Anlamca kaynaşmış birleşik eylemler


» Sözünde durmadı mavi gökler.
» Adını mıh gibi aklımda tutuyorum.


7) Sayı Öbeği:

 

Büyük sayının küçük sayıdan önce geldiği öbeklerdir. Sayı öbeğinin kalıbı şudur: büyük sayı + küçük sayı. Küçük sayı önce, büyük sayı sonra ise sayı öbeği olmaz, sıfat tamlaması olur.


» Yaş otuz beş. yolun yarısı eder.
» Bin bir başlı kartalı nasıl taşır kanarya.
» Altında bir tarih: Sekiz mart otuz yedi
Gözüm imza yerinde başka bir ad görmedi


8) İlgeç (Edat) Öbeği:

 

Bir edatın kendisinden önceki sözcüklerle oluşturduğu söz öbeğidir. Edat öbekleri, cümlede sıfat, zarf veya ad göreviyle kullanılır.

Edat öbeğinin kalıbı: ad+ durum eki (-e, -de, -den)+ ilgeç (edat). 


» Desem ki sen benim için
Hava kadar lazım,
Ekmek kadar mübarek,
Su gibi aziz bir şeysin.


9) Sıfat-eylem Öbeği:

 

"-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" eklerini alan sözcüklerin oluşturduğu öbeklerdir. Sıfat-fiil öbeğinin kalıbı şudur:

 

yardımcı öge+ sıfat-fiil (nitelenen sözcük)


» Mechule giden bir gemi kalkar bu limandan
» Hafız'ın kabri olan bahçede bir gül varmış


10) Bağ-eylem (Zarf-fiil) Öbeği:

 

"-ip, -arak, -madan, -ınca, -meksizin, -ken, -dikçe, -a ... a, -eli" gibi ekleri alan sözcüklerin oluşturduğu öbeklerdir.

Bağ-eylem öbeğinin kalıbı şudur: yardımcı öge + zarf-fiil (nitelen eylem)


» Her doğan günün bir dert olduğunu
insan bu yaşa gelince anlarmış
» Yalvarmak, yakarmak nafile bugün
Gözünün yaşına bakmadan gider


11) Ad-eylem (Eylem) Öbeği:

 

Ad-eylem ekleri olan "-me, -iş, -mek" eklerini alansözcüklerin oluşturduğu öbeklerdir.

Ad-eylem öbeğinin kalıbı şudur: yardımcı öge+ ad-eylem.


» Cihana bir daha gelmek hayal edilse bile
Avunmak istemeyiz öyle bir teselliyle.
» Yağmurlu geçer bu yerde nisan
Her derdi gönül bırakmak ister


12) Ünlem Öbeği:

 

Ünlemlerin kendisine seslenilen bir varlık ya da kavram adıyla oluşturduğu öbeklerdir.

Ünlem öbeği kalıbı şöyledir: ünlem+ ad ögesi.


» Hey Sakarya. kim demiş sulara vurulmaz perçin!
» Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklalini, Türk Cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.


13) Kısaltma Öbeği:

 

Kısaltma gruplarının önünde aslında gizli bir eylemsi vardır.


a. Dayanma öbeği :

 

1. öge + iyelik eki + 2. öge


» Gurbet akşamlarının bağrı yanık (olan) yolcusuyum.
» Kanadı kırık (olan) kuş merhamet ister.


b. Belirtme öbeği:

 

1. öge + belirtme d. e. + 2. öge


» Yüzü aşkın (olan) insan meydanda toplanmıştı.


c. Yaklaşma öbeği:

1. öge+ yönelme d. e. + 2. öge


» Mehlika Sultan'a aşık (olan) yedi genç
Gece şehrin kapısından çıktı


d. Bulunma öbeği:

1. öge + bulunma d. e. + 2. öge


» Romanda usta (olan) bir eleştirmendir Fethi Naci.


e. Ayrılma öbeği:

 

1. öge + ayrılma d. e. + 2. öge


» Bin yıldan uzun (süren) bir gecenin bestesidir bu.


14) Bağlama Öbeği:

 

Eş görevli sözcüklerin bağlaçla bağlanarak oluşturduğu öbeklerdir.


Bağlama öbeğinin kalıbı şudur: sözcük + bağlaç + sözcük


» Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.
» Sen ve ben aynı hamurdan yoğrulmuşuz.

©2020 By KIZILTAN