SES BİLGİSİ

                                                           

Türkçede sesler, ünlüler (sesliler) ve ünsüzler (sessizler) olmak üzere iki ana gruba ayrılır:


A) Ünsüzler


Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere "ünsüz" denir. Türkçede yirmi bir ünsüz vardır.
Ünsüzler "süreye göre" ikiye ayrılır:


a) Sürekli Ünsüzler: f, ğ , h, j, 1, m, n, r, s, ş , v, y, z
b) Süreksiz Ünsüzler: b, c, d, g, k, p, t


Ünsüzler "oluşma yerlerine göre" altıya ayrılır:


a) Dudak Ünsüzleri: p, b, m
b) Diş-Dudak ünsüzleri: f, v
c) Diş Ünsüzleri: d, t, n, s, z
d) Diş Eti Ünsüzleri: c, ç, j, ş
e) Damak Ünsüzleri: ğ , g, k, 1, r, y
f) Gırtlak Ünsüzü: h


Ünsüzler "ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramaması"na göre iki gruba ayrılır:


a) Yumuşak (ötümlü, tonlu) Ünsüzler: Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlerdir: b, c, d, g, ğ, j, 1, m, n, r, v, y, z
b) Sert (ötümsüz, tonsuz) Ünsüzler Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlerdir: ç, f, h, k, p, s, ş , t


B) Ünlüler

Ses yolunda bir engele çarpmadan çıkan sese "ünlü" denir. Türkçede sekiz ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü


Ünlüleri şöyle sınıflandırabiliriz:


A. Dilin durumuna göre: Kalın ve ince ünlüler.
B. Dudakların durumuna göre: Düz ve yuvarlak ünlüler.
C. Ağzın açıklığına göre: Geniş ve dar ünlüler.


                                                 Düz                                                       Yuvarlak
                                  Geniş                      Dar                        Geniş                      Dar   
Kalın                             a                             1                             o                             u
İnce                               e                             i                             ö                             ü


Türkçenin Ses Özellikleri


Türkçenin kendisine özgü ses özellikleri vardır, bu özellikler hangi sözcüğün Türkçe olduğunu tespit etmemizi sağlar.


Türkçe sözcüklerin ses özellikleri şunlardır:


1) Türkçede uzun ünlü yoktur. Uzun ünlü ile gösterilen sözcükler yabancı kökenlidir:

 

hikaye, mekan, karargah ...


2) Türkçede iki ünlü yan yana gelmez, iki ünlünün yan yana olduğu sözcükler yabancı dilden gelmiştir:

 

saat, şiir, fiil, matbaa, ziraat. ..


3) Türkçede geniş/yuvarlak ünlüler "o, ö" sadece ilk hecede bulunabilir, ilk hece dışında "o, ö" sesi bulunan sözcükler yabancı kökenlidir:

 

motor, balon, sifon, doktor, koro, sigorta ...


4) Türkçede sözcük kökünde ikiz ünsüz bulunmaz, yani sözcük kökünde aynı iki ünsüz yer alan sözcükler yabancı kökenlidir:

 

hisse, millet, dikkat, teşekkür ...


5) Türkçe sözcüklerde başta yan yana iki ünsüz bulunmaz:

 

kreş, plan, kral, gram, spor ...


6) Türkçe sözcüklerde 'f, h, j" ünsüzleri yoktur.

 

Fayda, fakir, hafta, hisar, jandarma,jilet. .. sözcükleri yabancı kökenlidir.


7) Türkçe sözcüklerin başında "c, ğ , 1, m, n, r, v, z" ünsüzleri bulunmaz.

 

Can, cahil, leğen, rapor, vazo, vezin, zil, nane, mavi, lamba ... sözcükleri Türkçe değildir.


Yansıma sözcükler bu kuralın dışındadır.


8) Türkçe sözcüklerin sonunda "b, c, d, g" ünsüzleri bulunmaz.


9) Türkçede çok heceli sözcüklerin sonunda "p" ünsüzü bulunmaz. Zarf-fiil eki "- ıp , ip" bu kuralın dışındadır.

 

Kitap, hesap, inkılap, kalıp sözcükleri Türkçeye başka dillerden gelmiştir. 


10) Türkçede sözcük ya da hece sonunda yan yana üç ünsüz bulunmaz.

 

Sfenks, kontekst gibi sözcükler Türkçe değildir.


11) Türkçe sözcüklerin başında üç ünsüz bulunmaz.

 

Strateji, strüktür sözcükleri yabancı kökenlidir.


12) Ünsüz uyumu vardır.


13) Büyük ve küçük ünlü uyumları vardır.


14) Türkçede hemze (kesme) işareti bulunan sözcükler dilimize Arapçadan alınmıştır:

 

an'ane, kıt'a, neş 'e, matbu', meş 'ale, mevzi', mes'ele ...

ÜNLÜ UYUMLARI


1. BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU


Çok heceli Türkçe sözcüklerde bütün ünlüler ya kalın ya da ince olmak zorundadır.
Türkçe bir sözcüğün ilk hecesi kalınsa (a, ı , o, u) diğerleri kalın ; ilk hecesi inceyse (e, i, ö, ü) diğerleri ince olur.


Büyük ünlü uyumuna aykırı durumlar şunlardır:


a) Türkçede ekler genellikle büyük ünlü uyumuna uyar, ancak şu yedi ek bazı sözcükleri büyük ünlü uyumuna aykırı hale getirir: "-yor, -iken, -daş, -ki, -leyin, -gil, -ımtırak. "


Ek               Uyduğu Durum               Uymadığı Durum


-yor             kokuyor, bakıyor                geliyor, gidiyor
-iken           gelirken, severken             bakarken, okurken
-ki              sizdeki, evdeki                     sabahki, akşamki
-leyin         geceleyin                              sabahleyin, akşamleyin
-daş           arkadaş, vatandaş               meslektaş
-gıl             teyzemgil, Eminegil           Fatmagil, dayımgil
-ımtırak    sarımtırak                             yeşilimtırak


b) Köken bakımından Türkçe olduğu halde, bazı sözcükler ses değişikliğine uğradığı için büyük ünlü uyumuna aykırı hale gelmiştir.


Ana> anne
Kangı > hangı > hangi
Karındaş > kardaş > kardeş
Alma> elma
Kanı> hani


c) Dilimize yabancı dillerden gelen sözcüklerde bu kural aranmaz, çoğu bu kurala uymaz.


d) Birleşik sözcüklerde ve tek heceli sözcüklerde bu kural aranmaz.


2. KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU


Bir sözcükte düz ünlüden sonra düz (a, e, ı , i) ünlü gelir:

 

kavaklık, kalınlık, yalnızlar, bakıcı, pınar, kırıklık, çınar, kızmak, inerek, gideriz, sevgi, geniş ...


Bir sözcükte yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra yuvarlak dar (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlü gelir:

 

kova, duvar, çöplük, odun, ufak, büyük, doğru ...

Küçük ünlü uyumuna aykırı durumlar:


(Akılda kalması için horoz, tavuk, sürpriz kuralı olarak özetleyebiliriz)


a. Tavuk: "a"dan sonra "u" gelirse sözcük küçük ünlü uyumuna aykırı olur:

 

havuz, çamur, kabuk, kavuk, karpuz, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur ...


b. Horoz: İlk heceden sonra "o,ö" varsa sözcük küçük ünlü uyumuna uymaz:

 

aktör, alkol, bandrol, daktilo, doktor, , profesör, radyo ..


c. Sürpriz: "ü,u"dan sonra " ı , i " gelirse sözcük küçük ünlü uyumuna aykırı olur:

 

muzır, mühim, mümin, müzik

1. ÜNLÜ DÜŞMESİ (HECE DÜŞMESİ/ ORTA HECE DÜŞMESİ)


İkinci hecesinde dar ünlü bulunan (u , ü , ı , i) sözcüklere ünlü ile başlayan çekim eki getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer.

Vücut organ adları ile ilgili sözcükler ikileme oluşturduğunda ünlü düşmesi olmaz.

 

Örneğin ; omuz omuza, nesilden nesile, burun buruna ...

Sözcüğün ikinci hecesinde ünlü düşmesi gerekirken ünlünün düşürülme den yazılması yazım yanlışına neden olur.

 

Örneğin ; gönülüm (yanlış) gönlüm (doğru), omuzun (yanlış) - omzun (doğru) ...

Özel isimlerin ikinci hecesinde dar ünlü olduğunda ünlü düşmesi olmaz. 

 

Örneğin; Emir'e, Gönül'e, Ufuk'u 

Bazı sözcükler yapım eki alırken ünlü düşmesi olur. Aşağıdakilerden hangisi türetilirken ünlü kaybına/düşmesine uğramıştır şeklinde sorulursa yapım eki alırken düşmeye uğrayan sözcük aranmalı.


• Sızı-la = sızla-
• Yumurta-la = yumurtla-
• İleri-le = ilerle
•Tasarı-la= tasarla-
• Ayır-ıl- = ayrıl-
• Devir-im = devrim
• Buyur-uk = buyruk
• Diri-lik = dirlik
• Uyu-ku = uyku
• Oyun-a-= oyna-
• Yalın-ız = yalnız
• Yanıl-ış = yanlış
• Çevir-e = çevre
• Sarı-ar- = sarar-
• Kavuş-ak = kavşak
• Beniz-e-= benze-
• Öde-ünç = ödünç


Bazı sözcükler birleşirken yani birleşik sözcük oluştururken ünlü düşmesi olabilir.


İsim tamlaması biçiminde oluşan kimi birleşik isimlerin sonundaki iyelik eki düşebilir.


Kadıköyü = Kadıköy                                         Ceylanpınarı = Ceylanpınar
Galatasarayı = Galatasaray                             Beşiktaşı = Beşiktaş
Bakırköyü = Bakırköy                                      Fenerbahçesi = Fenerbahçe

"Dilenci" ve "öğrenci" sözcüğünde gelen yapım ekinin ünlüsü düşmüştür.

 

Dilen-ici = dilenci, öğren-ici = öğrenci biçiminde oluşmuştur.


2. ÜNLÜ AŞINMASI


Bazı birleşik sözcükler oluşturulurken yan yana gelen iki ünlüden birinin düşmesine ünlü aşınması denir. Her ünlü aşınması birer ünlü düşmesi sayılır.

Bazı birleşik sözcüklerde iki ünlü yan yana olmadan da aşınma olur.


Örneğin; pek-iyi= peki, pazar-ertesi= pazartesi


3. ÜNSÜZ DÜŞMESİ


"k'' ünsüzü ile biten kimi sözcüklere küçültme eki (-cık, -cik, -cak, -cek) getirildiğinde "k'' ünsüzü düşer.
"k" ünsüzü ile biten kimi sözcüklere -ıl , -il, -1 yapım eki getirildiğinde "k" ünsüzü düşer.


Ufak-1- = ufal                                    Küçük-1- = küçül                                  Alçak-1- = alçal-
Yüksek-1- = yüksel                           Eksik-1- = eksil                                     Seyrek-1- = seyrel-


Bazı kaynaklar "gülücük" ve "öpücük" sözcüklerini ünlü türemesine örnek vermektedir, ancak bu sözcüklerde ünsüz düşmesi vardır; çünkü "-cık, -,;ik" küçültme eki sadece isimlere gelir. "Gül-" ve "öp-" fiildir, yani küçültme eki almaz. Aslında "gül-" ve "öp-" önce fiilden isim yapan "-ış , -iş" ekini alıp sonra "-cık, -cik" ekini alınca "ş" ünsüzü düşmüştür. ( gülüş-cük = gülücük, öpüş-cük = öpücük)


Farklı durumlarda da ünsüz düşmesi olur.


Örneğin;

gel-dir- = getir-,                                  ad-daş = adaş ,                                    ufak-rak = ufarak,
küçük-mse- = küçümse-,                  kalk-dır= kaldır-         

                         

"yeşermek" ve " kızarmak" sözcüklerinde hem ünlü hem de ünsüz düşmesi vardır:

 

yeşil-er-= yeşer-, kızıl-ar-= kızar-. 


4. ÜNLÜ TÜREMESİ


Küçültme eki (-cık, -cik) tek heceli sözcüklere getirildiğinde bu ekten önce bir ünlü türer.


» Az-cık= azıcık
» Genç-cik = gencecik
» Dar-cık= daracık
» Bir-cik = biricik

Bazı pekiştirmelerde ünlü türemesi olur.


» Sap-sağlam = sapasağlam
» Güp-gündüz = güpegündüz
» Düp-düz = düpedüz
» Yap-yalnız= yapayalnız
» Çep-çevre = çepeçevre


"Sırılsıklam " ve "çırılçıplak" sözcüklerinde hem ünlü hem de ünsüz türemesİ vardır. 


5. ÜNSÜZ TÜREMESİ (ÜNSÜZ İKİZLEŞMESİ)


Bazı sözcükler "etmek" ve "olmak" yardımcı eylemleriyle birleşik eylem oluştururken ünsüz türemesi olur.


» Af-etmek = affetmek
» Ret-etmek= reddetmek
» Sır-olmak= sırrolmak
» His-etmek= hissetmek
» Hal-etmek= halletmek
» Zan-etmek = zannetmek


Bazı tek heceli sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde ünsüz türemesi olur.


» Af-ı = affı
» Hak-ın = hakkın
» Hat-ı = hattı
» Zan-ı = zannı
» His-im = hissim
» Şık-ın = şıkkın
» Sır-ın = sırrın
» Ret-in = reddin


Aynı ünsüzlerden biri kökte, biri ekte ise ünsüz türemesi yoktur.


ses-siz , git-tin,  özel-lik, kol-lu, at-tırmak, bık-kın


6. ÜNLÜ DARALMASI


"e,a" ünlüleriyle biten eylemlere "-yor'' eki getirildiğinde "e,a" ünlüleri " ı , i,u , ü"ye dönüşür.


» Bekle-yor= bekliyor
» Kokla-yor= kokluyor
» De-yor= diyor
» Dinle-yor= dinliyor
» Anla-yor= anlıyor
» Gözle-yor= gözlüyor
» Ağla-yor= ağlıyor
» Başla-yor= başlıyor



"-me, -ma" olumsuzluk ekinden sonra "-yor'' eki geldiğinde ünlü daralması olur.

» Gelme-yor= gelmiyor
» Bakma-yor= bakmıyor
» Sevme-yor= sevmiyor
» Gitme-yor= gitmiyor
» Duyma-yor= duymuyor
» Dönme-yor= dönmüyor


Ünsüz harfle biten veya. "e,a" ile bitmeyen, "-yor'' eki alan eylemlerde ünlü daralması yoktur.

 

Örneğin; bak-yor= bakıyor, gül-yor= gülüyor, gör-yor= görüyor ...


"demek", ''yemek" ve "ne" sözcükleri "y" kaynaştırma harfinin etkisiyle daralabilir.


» Yemek= yiyecek, yiyen, yiyelim
» Demek = diyecek, diye, diyen
» Ne =niye


"demek" ve ''yemek" sözcüklerinin dışında 'Y' kaynaştırma ünsüzünün etkisiyle söyleyişte görülen daralmanın yazıya yansıtılması yazım yanlışı sayılıdır.


» Gülmiyen (y) > gülmeyen (d) » Din/iyen (y) > dinleyen (d)
» Anlamıyan (y) > anlamayan (d) » İz/iyen (y) > izleyen (d)


7. ÜNLÜ DEĞİŞİMİ


1. ve 2. teklik kişi adılları (zamirleri) "ben" ve "sen" ismin yaklaşma (yönelme) durum ekini "-e, -a"yı aldıklarında köklerindeki ünlü değişir:


» "Ben-a = bana, sen-a = sana"


8. ÜNSÜZ YUMUŞAMASI (ÜNSÜZ DEĞİŞİMİ)


"p,ç,t,k" ünsüzlerinden biri ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir çekim veya yapım eki getirildiğinde sözcüğün sonundaki "p,ç,t,k" ünsüzleri "b,c,d,g,ğ"ye dönüşür.


p-b                Dolap- ı = dolabı , kitap-ı = kitabı
t-d                 Kanat- ı = kanadı , yut-um =yudum, at-ım =adım , yet-ek= yedek
ç-c                Ağaç-a = ağaca , uç-u = ucu, aç-ık-= acık- , geç-ik- = gecikk-
g                    Çelenk-i = çelengi, ahenk-i =ahengi
k-ğ                Kabuk-u = kabuğu , balık-ı = balığı , ak-ar-= ağar- , çok-al-= çoğal-


» Dikkat edilirse ünsüz yumuşaması genellikle iki ünlü arasında kalan ünsüzlerde olur.


» "aç" ve "ak" sözcükleri çekim eki alırken yumuşamaz, ancak yapım ek alırken yumuşar.

Aç-ım = açım (yumuşama yok), aç-ık- = acık- (yumuşama var); yüzümüzün ak-ı = yüzümüzün akı (yumuşama yok), ak-ar-= ağar- (yumuşama var).


Ünsüz Yumuşamasına Aykırılık:

"p,ç,t,k" ünsüzlerinden biri ile biten bazı sözcüklere ünlü ile başlayan bir çekim veya yapım eki getirildiğinde sözcüğün sonundaki "p,ç,t,k" ünsüzleri "b ,c , d , g , ğ"ye dönüşmez , buna "ünsüz yumuşamasına aykırılık" denir. Yumuşama olamayan durumlar şunlardır:


a) Özel İsimlerde: Söyleyişte olur, ancak yazıda olmaz.


Yanlış
Mehmed'e
Zonguldağ'a
Gemliğ'e


Doğru
Mehmet'e
Zonguldak'a
Gemlik'e


b) Tek Heceli Sözcüklerde


» Süt-ü = sütü » Bak-ış = bakış
» iç-inde = içinde » Yap-ıldı = yapıldı


c) Yabancı ve Türkçe Sözcüklerde


Yabancı Sözcükler Türkçe Sözcükler


» Sanat-ı =s anatı

» Yanıt-ı =y anıtı
» Hukuk-u = hukuku
» Millet-i = milleti
» Ölçüt-ü = ölçütü
» Kanıt-ı = kanıtı


9. ÜNSÜZ BENZEŞMESİ ( ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ)


Sert ünsüzlerden (f,s,t,k,ç,ş,h,p) biriyle biten bir sözcüğe "c,d,g" ile başlayan bir ek getirildiğinde "c,d,g" ünsüzleri "ç,t,k"ye dönüşür.


Çekim Eklerinde Kitap-da > kitapta, görüş-dü > görüştü , bak-dı > baktı


Yapım Eklerinde Çiçek-ci > çiçekçi, çalış-gan > çalışkan , sus-gun > suskun


Sayılarda 1985'de > 1985'te, 13.00'de > 13.00'te, 1960'da > 1960'ta


Özel isimlerde Ahmet'den > Ahmet'ten, Atatürk-cü > Atatürkçü

Ünsüz benzeşmesine uyulmaması yazım yanlışına sebep olur.


Yanlış                     Doğru


1940'da                   1940'ta
14.00'de                 14.00'te
Sinop'daki             Sinop'taki
Değişgenlik           Değişkenlik


Birleşik sözcüklerde ve bazı eklerde ünsüz benzeşmesi olmaz.


Örneğin; üçgen, beşgen, dörtgen; çocukcağız, Ahmetgil. ..


10. SES AKTARMASI (GÖÇÜŞME)


Yan yana bulunan iki ünsüzün söyleyişte yer değiştirmesidir, bunun yazıya geçirilmesi yazım yanlışıdır.


Yanlış                 Doğru


Yanlız                 Yalnız
Yalnış                 Yanlış
Kipri                   Kirpi
Kirbit                  Kibrit
Kiprik                 Kirpik
Torpak               Toprak


11. N-B ÇATIŞMASI (N-M DEĞİŞİMİ)


"Dudak ünsüzlerinin benzeşmesi" ve "gerileyici benzeşme" olarak da bilinir. "b" dudak ünsüzü kendisinden önce gelen "n"yi "m"ye çevirir.


» Saklan-baç> saklambaç
» Tonbul > tombul
» Çenber > çember
» Penbe > pembe
» Sünbül > sümbül
» Dolan-baç > dolambaç
» Zanbak > zambak
» Tanbur > tambur
» Canbaz > cambaz
» Tenbel > tembel


Birleşik sözcük ve özel isimlerde "n-m" değişimi olmaz.


Örneğin; İstanbul, Zey1inburnu, Safranbolu, Binboğa, binbaşı onbaşı. ..

12. KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ


Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz. Ünlü ile biten sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde araya "y,ş,s,n" kaynaştırma ünsüzlerinden biri girer. "n" ünsüzü bazen bir ünlü ile ünsüz arasında yer alabilir.


"n" harfi  Kalenin duvarı, sorunun yanıtı, kardeşinin defteri, çocuğun sözlerini, onunkine, sizinkine ...


"y" harfi  Çantayı, bahçeye, anlayan, dinleyecek, bekleyen, sevmeyen,suyun ...


"ş" harfi   İkişer, altışar, yedişer, yirmişer, ellişer. ..


"s" harfi   Babası, köprüsü, çantası, hastası, bahçesi. ..


"n,y,s,ş" ünsüzleri bir sözcüğün kendisine veya bir eke aitse kaynaştırma ünsüzü değildir.


Senin destanını yazacağım.
Sabahtan beri~
Beklenen gün yarın.


Koruyucu Ünsüz (Yardımcı Ünsüz): "-idi, -imiş, -ise, ile" ünlü ile biten sözcüklere eklendiğinde "i" sesi "y"ye dönüşür, buna koruyucu ünsüz denir.


» Araba-ile > arabayla
» Sevgi-ile > sevgiyle
» Evde-imiş> evdeymiş

» Kısa-idi> kısaydı

» Doğru-ise > doğruysa

» Hasta-idi> hastaydı


13. ULAMA


Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelirse birinci sözcüğün sonundaki ünsüzün ikinci sözcüğün ilk ünlüsüyle okunmasına ulama denir.


» Mazlumun ahını almak için doğmuşum
» Dante gibi ortasındayız ömrün


Ulama yapılabilecek sözcükler arasında noktalama işareti varsa ulama olmaz.


Örneğin; İnliyor, baktım, uzaktan bir kağnı. ...

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

©2020 By KIZILTAN