FİİLİMSİ(EYLEMSİ)

Özellikleri


a) Ad, sıfat, belirteç göreviyle kullanılmak için belirli eklerle eylemden türetilmiş sözcüklerdir.
b) Eylemlere getirilen olumsuzluk ekiyle (-ma, -me) olumsuzları yapılabilir.
c) Kip ve kişi çekimleri yoktur.
d) Çekimlenmediği için kurallı cümle sonunda bulunmazlar; ancak ek fiil aldığı zaman cümle sonunda bulunabilirler.
e) Durum, iyelik ve çokluk eki gibi ekleri alabilirler.
f) Eylemlere gelen çatı eklerini alarak değişik çatılara girebilirler.
g) Cümlede özne, nesne, tümleç ve yüklem olabilirler.
h) Birleşik cümlede yan cümlecik kurarlar ve kurdukları yan cümlenin yüklemi olurlar.

 

Fiilimsiler anlamları ve görevleri bakımından 3'e ayrılırlar:


1) İsim-fiil (Ad-eylem - Mastarlar )


Eylem kök ya da gövdelerine "-ma, -me, -ış, -iş, -mak, -mek" ekleri getirilerek oluşturulan eylemsilerdir. "Eylem adı " olarak da adlandırılır.


» Adalet Ağaoğlu'nun "Ölmeye Yatmak" adlı eserini okudum.
» Sevmek kimi zaman rezilce korkuludur.
» Yaşamak, seni sevmek ve senin olmaktır.
» Onun bu gidişi hepimizi üzmüştü.

İsim-fiil eklerini alan her sözcük isim-fiil olmayabilir. Bu ekleri alan sözcükler eylem anlamını yitirip kalıplaşmış sözcükler de oluşturabilir:

sarma, dolma, dondurma, danışma , deneme, çakmak, ekmek ... Sözcüğün eylemsi olup olmadığı cümledeki anlamından belli olur.


Başındaki yazmayı sarıya mı boyadın? (kalıcı ad)
Soruları yazmayı bana bırakmışlardı. (ad-eylem)
Yaşasın yemek yemek, diyordu Sabahattin Bey.
          (kalıcı ad) (ad-eylem)


Pratik yol 1: "-mek" yerine "-me"; "-me" yerine "-mek" getirilir, anlam bozulmuyorsa söz konusu sözcük eylemsi, bozuluyorsa addır.


Çok yemek sağlığa zararlıdır. (ad-eylem)
(yeme)
Yemek yemek sağlığa zararlıdır. (ad)
(yeme)


Pratik yol 2: "-me, -iş, -mek" eklerini alan sözcük olumsuz yapılabilirse "ad-eylem", yapılamazsa "ad" olur.


Beni anlamak için çok uğraşmalısın. (ad-eylem)
    (anlamamak)
Dondurma yemeyi çok seviyordu. (ad)
(Dondurmama)


» Elindeki kazma ile bahçeyi kazmava başladı.
                (Kalıcı ad)              (Ad-eylem)


» "Dondurmam Kaymak'' adlı film çok izlendi. (Kalıcı ad)
» Felek çakmağını üstüme çaktı. (Kalıcı ad)

"-ma, -me" eki ad-eylem olarak kullanıldığı gibi "olumsuzluk eki" olarak da kullanılabilir.


Qkuma yok, .yazma yok, bilmeyiz eski yeni
(Ad-eylem)    (Ad-eylem)    (olumsuzluk eki)


Bu kitabı okuma ve hakkında bir şey yazma.
       (olumsuzluk eki)                   (olumsuzluk eki)


Olumsuzluk eki "-ma, -me" her zaman fiilimsi ekinden önce gelir.


Oku-ma-ma-yı istiyordu. (Olumsuzluk eki/ ad-eylem)


"-ma,-me" ad-eylem ekini alan sözcükler bazen sıfat tamlaması oluşturabilir,bu sözcükler eylem anlamını yitirdiği için eylemsi sayılmaz.


Taşıma su ile değirmen dönmez.
Babadan kalma yalıyı yok pahasına satmış.
Yapma çiçekler hediye etti.


İsim-fiiller isimlere gelen hal eki, tamlama eki, çoğul eki ve iyelik eklerini alabilirler,
ek eylem alarak yüklem olabilirler.


Okumayı senden öğrendim. ( ismin belirtme hal eki)
Okumaktan mana kişi hakkı bilmektir. (Ek eylem alarak yüklem olmuş)


2) Sıfat-fiiller (Ortaçlar)


Fiil kök ya da gövdesinden türeyen ve cümlede çoğunlukla sıfat görevinde kullanılan sözcüklerdir.

Sıfat-fiil ekleri, "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleridir.
Sıfat-fiiller; geniş, geçmiş ve gelecek zaman anlamı taşırlar. Aşağıdaki altı çizili sözcükler sıfat-fiildir:


» Seni seven oğlan neylesin malı.
» Unutma ki şairleri haykırmayan bir millet,
   Sevenleri toprak olmuş öksüz çocuk gibidir;
» Sen kaçan ürkek bir ceylansın dağda.
» Kör olası çöpçüler, aşkımızı süpürmüşler.
» Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok geç.
» Koşar adımlarla geliyordu çocuklar.
» Tanıdık insanlara rastladık düğünde.
» Yar yoluna dökülmedik dilleri neyleyeyim.
» Görecek günler var daha aldırma gönül aldırma.
» Ben peşine düşmüş bir canavarım.
» Ölmüş eşek kurttan korkmaz.


Sıfat-fiil olan her sözcük sıfat tamlaması oluşturmaz, bazen adlaşmış sıfat da olabilir.


Görünen köv kılavuz istemez. (Sıfat Tamlaması)
Sevenler mesut olmaz, derlerdi inanmazdım. (Adlaşmış Sıfat)


Sıfat-fiil ekini alan sözcükler bazen sıfat-fiil özelliğini yitirip kalıplaşmış ad olabilir.


Sait Faik Abası Yanık, iyi bir yazar sayılır.
Geçmişini yok sayan bizden değildir, dedi.
Açacak bulamayınca arkadaşından kalem istedi.


"-mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" eklerinin aynı zamanda kip eki olarak da kullanılabildiğine
dikkat edelim. Bu ekler şayet çekimlenen bir sözcüğe gelmişse ya da yüklem olan bir sözcüğe geldiyse kip eki sayılır.


Tükenmez dertlere düşürdün beni. (Sıfat-fiil)
Benim dertlerim asla tükenmez. (Yüklem-kip eki)
Tükenmez olmayınca mektubu kurşun kalemle yazdı. (Kalıplaşmış ad)


"-dık" ve "-acak" ekleriyle oluşturulan sıfat-fiiller iyelik eki alabilir.


Benim doğduğum köyler de güzeldi.
Sen de anlat doğduğun köyleri.
Gideceğimiz son yer orasıdır .
Gittiğin yağmurla gel.


3) Zarf-fiil (Bağ-eylem/ Belirteç-eylem/ Ulaç)


Eylem kök ya da gövdelerine "-ınca, madan, -dıkça, -a ... -e, -alı, -arak, -r ... -mez,
-ıp, -ken, -maksızın, -dığında, -asiye, -casına"
ekleri getirilerek yapılan eylemsilerdir.


madan / -meden                   • Gün doğmadan neler doğar.                               • Zaman
                                                 • Bir acı kahvemizi içmeden sizi bırakmayız.    • Durum
-dıkça / -dikçe                      • Susma, sustukça sıra sana gelecek.                   • Zaman/ Koşul
-ıp, -ip/ -up, -üp                  • Söylenip dışarı çıktı.                                             • Durum
-arak / -erek                         • Koşarak koşarak gel bana.                                   • Durum
-casına / -cesine                  • Her yelken uçarcasına neşeli.                              • Durum
-maksızın / -meksizin        • Durmaksızın ders çalışıyordu.                            • Durum
-a ... -a / -e ... -e                  • Damlaya damlaya göl olur.                                   • Durum
-alı /-eli                                • Sen gideli yıllar oldu sanki.                                  • Zaman
-er ... -mez                           • Gider gitmez beni aradı.                                       • Zaman
-dığında / -diğinde             • Sabah odasına baktığımda henüz gelmemişti. • Zaman
-ken                                       • Çıkarken kapıyı çekmeyi bile unuttu.                • Zaman
-asiye/ -esiye                       • Ölesiye seviyordu onu.                                          • Durum
-ınca / -ince                         • Çiftçinin oğlu büyüyünce çiftçi olur.                 • Zaman


Zarf-fiiller yalnızca fiille ilgili oldukları için genellikle isim-çekim eklerini almazlar,
cümlede çoğu zaman durum zarfı veya zaman zarfı görevinde kullanılırlar.


» Ağladıkça dağlarımız yeşerecek.
» .Gidip de gelmemek gelip de görmemek var.
» Sen giderken karanfiller boynunu büktü.
» Oynaya oynaya gelin çocuklar.
» Gitmeden şunu kalbine yaz çiçeğim , böceğim ...
» Sen gülünce bahar gelir Gülpembe
» Severek ayrılalım , aşka hasret kalalım.
» İbibikler öter ötmez oradayım, diyor şair.
» Sen gideli buralardan sorar seni hatıralar.

"-ken" eki isim soylu sözcüklere geldiğinde zarf-fiil olmaz. Sadece eklendiği sözcüğü zarf yapar.


Giderken ardına bakma öyle git (zarf-fiil)
Evdeyken kahvaltıyı ben hazırlardım (zarf)


"-meden, -madan" zarf-fiil eki ile "-ma, -me" isim-fiil eki ve "-dan, -den" hal ekinin bir araya gelmesiyle oluşan "-meden, -madan" ekini karıştırmayalım.


Ağlamadan ayrılık olmaz. (-madan, zarf fiil eki --, nasıl sorusuna yanıt veriyor.)
Bu konuşmadan hiçbir şey anlamadık. (ma+dan --, nasıl sorusuna yanıt vermiyor.)
Konuşmadan yürüyelim çocuklar. (-madan, zarf fiil eki-> nasıl sorusunayanıt veriyor.)


Zarf-fiil eki alan her sözcük zarf-fiil görevinde değildir, "oldukça" ve "gittikçe" sözcükleri eylem anlamını yitirirse fiilimsi olmaz.


Havalar gittikçe soğuyor.
Oldukça başarılı bir öğrenciydi.


"-dığında, -diğinde" zarf-fiil eki ile "-diği, -dığı" sıfat-fiil eki ile karıştırılmamalıdır.


Senin baktığında bir şey yok ki! (baktığın eşya, sıfat-fiil)
Sen baktığında bir şeyler oldu. (zaman, zarf-fiil)


"-a, -e" eki fiile eklenip tekrarlı biçimde kullanıldığı gibi tek sözcükte de kullanılabilir.


Dura dura bir sel oldum Erenler.
Dost dost diye nicesine sarıldım.
Saat sekizi çeyrek geçe işe giderim.
Bu işi nöbetleşe yapsanız iyi olur.



İsim fiil : ma-y-ış-mak
Sıfat fiil: an- ası-mez-ar-dik-ecek-miş
Zarf fiil: ken-y-alı a-siye-meden-dığında-ince-ip-arak-dıkça-cesine-meksizin-a....-a-r....-mez

 
 
 

©2020 By KIZILTAN