Eylemlerin özne ve nesnesine göre gösterdiği özelliklerdir. "Özne-yüklem ilişkisi" ve "nesne-yüklem ilişkisi" olmak üzere iki açıdan incelenir.
"Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği aranmaz?" sorularında yüklemin ad olup olmadığına bakılır. Çünkü ad (isim) cümlelerinde çatı özelliği aranmaz. Bir cümlenin isim cümlesi olup olmadığı anlamak için yüklemini " -sız" eki, "değil" veya "yok" sözcüklerinden biriyle olumsuz yapınız; olumsuz yapabiliyorsanız isimdir, "-me" veya "-mez" eklerinden biriyle ile olumsuz yapılabilirse eylem (eylem) cümlesidir.


» Sait Faik, önemli bir yazardır. ( yazar değildir)
» Sait Faik güzel öyküler yazardı. ( yazmazdı)


Görüldüğü gibi 1. cümle isim cümlesi, 2. cümle eylem cümlesidir.

1. cümlede çatı aranmaz, 2. cümlede aranır.


     


1) Etken Eylem


Özneleri belli olan yani işi yapanın belli olduğu eylemlerdir.
Etken eylemlerin kendisine özgü herhangi bir çatı eki yoktur.
Eylemde "-ıl , -ın, -1, -n, -ş , -ış" ekleri yer almaz.
Öznesi "gerçek özne"dir. ( gizli özne biçiminde de olabilir)


» Çocuklar bahçede top oynadılar.
» Atı alan Üsküdar'ı geçti.
» Yeşil pencerenden bir gül at bana.
» Çok yaşayan değil çok gezen bilir.
» Karikatür beni çok güldürür.
» Sanatçı bu şarkıyı çok güzel söyledi.


2) Edilgen Eylem


Bir eylem cümlesinde özne eylemi yapan değil de başkasının yaptığı işten etkilenen bir durumda ise cümle edilgen çatılıdır. Bu cümlelerde özne aktif değil pasif durumdadır.
Öznesi "sözde özne"dir.
Eylem "-ıl , -ın , -1, -n" eklerinden birini alır.
Edilgen çatılı cümlede "başkası tarafından" anlamı vardır. Eylemden önce başkası tarafından sözü getirilebilir.

Yüklemin edilgen olduğu bazı cümlelerde bazen eylemi yapan "tarafından", "-ca, -ce" gibi ifadelerle karşılansa da bu durum o cümlenin edilgen özelliğini bozmaz, bu ifadelerin olduğu kısım "örtülü özne" olur.


• Bu yasa oy çokluğuyla meclisçe kabul edildi.
(Sözde ö.)                         (örtülü ö.)
• Sınav salon başkanı tarafından başlatıldı.
(Sözde ö.)           (örtülü ö.)


Geçişsiz eylemler edilgen duruma getirildiğinde cümlede hiçbir özne olmaz,yani ne sözde özne ne de gerçek özne olur.


Sabah erkenden oraya gidildi.
Dosyalara titizlikle bakıldı.


3) Dönüşlü Eylem


Bir eylem cümlesinde özne hem işi yapıyor hem de yaptığı işten etkileniyorsa o cümle dönüşlü çatılıdır.
Dönüşlü eylemlerin öznesi "gerçek özne"dir.
Dönüşlü eylemler, "-ıl, -il, -ın, -in, -1, -n" eklerinden birini alır.
Dönüşlü eylemler birkaç istisna dışında nesne almaz, yani geçişsizdir.
Dönüşlü eylemlerde "kendi kendine, kendi başına, tek başına yapma" anlamı
vardır. Hatta bazı eylemler "kendi" adılıyla dönüşlülük özelliği kazanır.


» Denize düşen yılana sarılır.
» Dalgalandım da duruldum


Dönüşlü çatılı cümlelerde eylem edilgen çatılı cümle gibi "-ıl, -ın, -1, -n" eklerini alır. Çatı ekleri aynı olunca "dönüşlü- edilgen" çatılı eylem karıştırılabilir.

 

Dönüşlü eylemde "kendi kendine", "kendisi" anlamı varken, edilgen eylemde "başkası tarafından", "birileri tarafından" anlamı vardır.


Baktım
(etken)
Bakındım
(dönüşlü-kendi kendine)
Bakıldı
(edilgen-başkası tarafından)
Sevdim
(etken)
Sevindim
(dönüşlü-kendi kendine)
Sevildim
(edilgen-başkası tarafından)


» "Ahmet, annesine sarıldı. " cümlesinde gerçek özne vardır ve eylemden önce "kendisi" ifadesini getirebiliriz. (dönüşlü)


» "Ekmekler, gazeteye sarıldı. " cümlesinde ekmek sarılma işini kendi kendine yapamaz, bu eylem "başkası tarafından " yapılır. (edilgen)


Aşağıdaki karşılaştırmalı örnekleri inceleyelim:


Edilgen Eylem (-1, -n, -ıl, -ın)                                                       Dönüşlü Eylem (-1, -n, -ıl, -ın)
Sözde özne + başkası tarafından                                                   Gerçek özne + kendisi


• Kanepeler, misafir odasına taşındı.                                          • Dayısı geçen yıl İstanbul'a taşındı.
• Bulaşıklar hemen yıkandı.                                                          • Adam, yatmadan yıkandı.
• Salon, bayraklarla süslendi.                                                       • Genç kız, iyice süslendi.
• Çavuş , cephede vuruldu.                                                           • İlk bakışta kıza vuruldu.
• Kuralar dün çekildi.                                                                     • Firmamız , ihaleden çekildi.
• Aranan kan bulunmuş.                                                                • Dedesi birçok cephede bulunmuş.


4) İşteş Eylem


Eylem kök veya gövdelerine "-ş, -ış, -iş, -uş, -üş" eklerinden birinin getirilmesi ile yapılan , eylemin birden çok ya da en az iki kişi tarafından yapıldığını belirten, karşılıklı veya birliktelik anlamı taşıyan eylemlerdir.


Karşılıklı işteşlik                                                                               Birlikte işteşlik


• Çoğu zaman hemen barışırlar.                                                    • Otobüse tıka basa doluştular.
• Yıllarca mektup yoluyla yazıştılar.                                              • Bahçenin sahibini görünce kaçıştılar.
• İki dost özlemle selamlaştı.                                                          • Sınıf, öğretmenin fıkrasına gülüştü.
• İnsanlar dille anlaşır.                                                                     • Öğrenciler, saatlerce bekleşti.
• Bir akşam vakti tanıştılar.                                                             • Kuşlar, başka diyara uçuştu.

Bazı eylemler "-ş" ekini almadığı halde kendiliğinden işteşlik anlamı taşır:
yarış-, güreş-, savaş-, barış-...


Özne bir kişiyi karşılıyorsa yüklemde işteşlik/en söz edilemez.


Adam, otobüse güç bela yetişti.
Kadın, haberi duyduktan sonra zor sakinleşti.
Toplantı boyunca sadece kendisi konuştu.


İşteşlik eki almayıp çokluk kişi eki alan eylemler işteş eylem sayılamaz, çünkü işteşlik için "-ş" ekinin gelmesi şarttır.


"Dün yolda onu gördük. " cümlesine birliktelik anlamını "-k" kişi eki katmıştır.
"Akşama kadar ders çalıştılar. " cümlesine birliktelik anlamını "-lar'' kişi eki katmıştır.
Değişerek yeni bir görünüm kazanma anlamı taşıyan "oluş" eylemlerinde işteşlik yoktur.


Yaz boyunca güneşin altında esmerleşmiş.
Gökyüzü akşama doğru kızıllaştı.
Her geçen gün biraz daha güzelleşiyordu.


 


1) Geçişli Eylemler


Nesne alan ya da alabilen eylemlerdir.
"Neyi" ve "kimi" sorularına cevap verirler.
Geçişli eylemler, cümleden bağımsız olarak düşünüldüğünde başına "onu" sözcüğünü getirebiliriz.
Geçişli eylemler " kılış eylemi" özelliği taşır.


» Bilmezdim şarkıların bu kadar güzel,
Kelimelerinse kifayetsiz olduğunu


» Sana benim gözümle bakmayanın
Mezarını kazacağım


» Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu vendik.
» En güzel türküyü bir kurşun sövler.


Bazı eylemler geçişli olduğu halde ( başına onu sözcüğünü alıp neyi-kimi sorularına cevap verdiği halde) cümleler nesne almadan kullanılabilir. Bu durum" Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi geçişli olduğu
halde nesne kullanılmamıştır?" şeklinde soru olarak karşımıza çıkar.


"Dikkatli olmayınca fark edemezsiniz." cümlesinde 'fark edemezsiniz" neyi kimi sorularına cevap veren geçişli bir eylemdir; ama cümlede nesne kullanılmamıştır.


2) Geçişsiz Eylem


Nesne almayan ve alamayan eylemlerdir.
"Neyi" ve "kimi " sorularına cevap vermezler.
Geçişsiz eylemlerin başına "onu" sözcüğünü getiremeyiz.
Geçişli eylemler kılış bildirirken bu eylemler çoğunlukla "oluş" veya "durum" bildirir.


» Köşedeki masaya oturdu.
» Can evimden baktım sana İstanbul.
» Bir kız vapurda gelip yanıma durdu.
» Zambaklar en ıssız yerde yetişir.

Kimi eylemler cümledeki anlamına veya kullanımına göre hem geçişli hem geçişsiz olabilir.


Dünkü açık oturum üç saat sürdü. (geçişsiz)
Tarlayı birkaç gün önce sürdü. (geçişli)
Akşama kadar kiralık ev için gezdik. (geçişsiz)
Kiralık ev için tüm mahalleyi gezdik. (geçişli)
Bugün zaman çok çabuk geçti.(geçişsiz)
Taksi büyük bir hızla otobüsü geçti. (geçişli)
Zil, tam zamanında çaldı. (geçişsiz)
Hırsız, bütün parayı çaldı.(geçişli)


3) Ettirgen Eylem


Geçişli bir eyleme "-ır, -t, -dır" eklerinden biri getirilerek geçişlilik derecesi arttırılabilen eylemlere "ettirgen eylem" denir.
Ettirgen eylemlerde eylemi bir başkasına yaptırma (ettirme) anlamı vardır.


Geçişli + -dır -r, -tır, -t)= Geçişli (Ettirgen) -dır -r, -tur, -t

            Geçişli Eylem                                          Ettirgen Eylem
            kaz-mak                                                   kaz-dır-mak
            yaz-mak                                                   yaz-dır-mak
            yıka-mak                                                  yıka-t-mak
            al-mak                                                      al -dır-mak
           dik-mek                                                    dik-tir-mak


4) Oldurgan Eylem


Geçişsiz bir eylem (-ır, -t, -dır) eklerinden birisiyle geçişli duruma getirilebilir. Bu tür eylemlere oldurgan eylem denir.

Geçişsiz+ -dır -tur, -t, -tur= Geçişli (oldurgan) -dır -t, -tur, -r


Geçişsiz Eylem                                       Oldurgan Eylem


ağla-mak                                                   ağla-t-mak
uyu-mak                                                    uyu-t-mak
büyü-mek                                                  büyü-t-mek
eri-mek                                                      eri-t-mek
kork-mak                                                   kork-ut-mak


"Oldurgan" ve "ettirgen" eylemlerin ekleri aynı olduğu için birbiriyle karıştırılabilir.
"Oldurgan" ve "ettirgen" eylemi ayırt etmenin kolay yöntemi şudur:


"-dır, -ır, -ıt" eklerini alan sözcüklerde "-dır, -ır, -ıt" eklerinden önceki bölüme bakılır, geçişli ise eylem "ettirgen" geçişsizse eylem "oldurgan" olur.


''Aşk .ağJatır, dert söyletir." dizesindeki "ağlatır'' sözcüğü "-t" ekini almış , "-t" ekinden önce "ağla-" eylemi vardır ve geçişsizdir, geçişsiz olduğu için ağlatır sözcüğü oldurgan fiildir.

"söyletir" sözcüğü "-t" ekini almış , "-t" ekinden önce "söyle-" eylemi vardır ve geçişlidir , geçişli olduğu için söyletir sözcüğü ettirgen fiildir.


Şimdi aşağıdaki örnekleri inceleyelim:


Sarkıttı = "-ıt" ekinden önceki kısım "sark-" eylemi geçişsiz olduğu için oldurgandır.
Bekletti = "-t" ekinden önceki kısım "bekle-" eylemi geçişli olduğu için ettirgendir.
Oturttu = "-t" ekinden önceki kısım "otur-" eylemi geçişsiz olduğu için oldurgandır.
Öldürdü = "-dür'' ekinden önceki kısım "öl-" eylemi geçişsiz olduğu için oldurgandır.
Sevdirdi = "-dir'' ekinden önceki kısım "sev-" eylemi geçişli olduğu için ettirgendir.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

FİİLDE ÇATI

ÖZNE-YÜKLEM İLİŞKİSİNE GÖRE FİİLLER

NESNE-YÜKLEM İLİŞKİSİNE GÖRE EYLEMLER

©2020 By KIZILTAN